انواع تسمه صنعتی و کاربرد آن‌ها: راهنمای انتخاب، نصب و کشش

تسمه ساده‌ترین و ارزان‌ترین راه انتقال قدرت بین دو شفت است: بی‌صدا کار می‌کند، ضربه را جذب می‌کند، روغن‌کاری نمی‌خواهد و تعویضش آسان است. اما «تسمه» یک قطعه‌ی واحد نیست؛ از تسمه‌ی V کلاسیک کولر و پمپ آب تا تسمه‌ی تایم موتور و تسمه‌ی دندانه‌دار دستگاه CNC، هر کدام برای کار مشخصی ساخته شده‌اند و جای همدیگر را نمی‌گیرند.

در این مقاله انواع تسمه‌های صنعتی را معرفی می‌کنیم، می‌گوییم کد روی هر تسمه چه معنایی دارد و نکته‌های نصب و کشش را توضیح می‌دهیم.

تسمه چگونه نیرو را منتقل می‌کند؟

تسمه‌ها دو گروه اصلی دارند:

• تسمه‌های اصطکاکی (V، پلی‌وی و تخت): نیرو را با اصطکاک بین تسمه و پولی منتقل می‌کنند. در تسمه‌ی V، دیواره‌های شیبدار تسمه در شیار پولی گُوه می‌شوند و همین گوه‌شدن نیروی اصطکاک را چند برابر می‌کند. این تسمه‌ها زیر بار ناگهانی کمی سُر می‌خورند که از دستگاه محافظت می‌کند، اما نسبت دور آن‌ها دقیق نیست.
• تسمه‌های دندانه‌دار (تایمینگ یا سینکرون): دندانه‌های تسمه در شیارهای پولی درگیر می‌شوند؛ مثل چرخ‌دنده و زنجیر، بدون لغزش. نسبت دور کاملاً ثابت است و برای جاهایی که هماهنگی دقیق لازم است به کار می‌روند.

پس برخلاف تصور رایج، تسمه اصطکاک را کم نمی‌کند؛ تسمه‌ی اصطکاکی دقیقاً به اصطکاک کافی نیاز دارد و اگر شل باشد یا روغنی شود، سُر می‌خورد، داغ می‌کند و صدا می‌دهد.

تسمه‌های V کلاسیک (Z، A، B، C، D)

قدیمی‌ترین و رایج‌ترین تسمه‌ی صنعتی. حرف کد، اندازه‌ی مقطع را نشان می‌دهد و عدد بعد از آن طول تسمه را:

در تسمه‌های A، B و C عدد کد معمولاً طول داخلی تسمه به اینچ است؛ مثلاً B 52 یعنی مقطع B با طول داخلی ۵۲ اینچ (حدود ۱۳۲۱ میلی‌متر). بعضی سازندگان طول را به میلی‌متر هم کنار آن می‌نویسند.

تسمه‌های V باریک (SPZ، SPA، SPB، SPC و 3V، 5V، 8V)

تسمه‌های باریک نسبت به پهنایشان بلندترند و در همان فضا قدرت بیشتری منتقل می‌کنند؛ به همین دلیل در طراحی‌های جدید جای تسمه‌های کلاسیک را گرفته‌اند. اندازه‌های رایج اروپایی SPZ (حدود ۹٫۷ × ۸)، SPA (حدود ۱۲٫۷ × ۱۰)، SPB (حدود ۱۶٫۳ × ۱۳) و SPC (حدود ۲۲ × ۱۸ میلی‌متر) هستند. در این تسمه‌ها عدد کد طول مبنا (Ld) به میلی‌متر است؛ مثلاً SPB 2240 یعنی طول مبنای ۲۲۴۰ میلی‌متر. در سری آمریکایی 3V، 5V و 8V، عدد بعد از حرف طول بیرونی به دهم اینچ است؛ مثلاً 5V1000 یعنی ۱۰۰ اینچ.

نسخه‌ی دندانه‌دار (کاگ) این تسمه‌ها با پسوند X مشخص می‌شود (مثل XPA، XPB یا AX و BX). شیارهای زیر تسمه، آن را انعطاف‌پذیرتر می‌کنند تا روی پولی‌های کوچک‌تر بچرخد و خنک‌تر کار کند.

تسمه‌ی SPB و B با اینکه پهنای نزدیکی دارند، یکی نیستند: ارتفاع و طول مبنای متفاوتی دارند و شیار پولی آن‌ها هم استاندارد خودش را دارد. بدون بررسی پولی، یکی را جای دیگری نبندید.

تسمه‌های چندشیاره (پلی‌وی: PH، PJ، PK، PL، PM)

تسمه‌ی پلی‌وی یک تسمه‌ی تخت است که زیر آن چند شیار V کوچک دارد. هم انعطاف تسمه‌ی تخت را دارد و هم چسبندگی تسمه‌ی V را. حرف دوم کد، فاصله‌ی شیارها را مشخص می‌کند: PJ حدود ۲٫۳۴، PK حدود ۳٫۵۶، PL حدود ۴٫۷ و PM حدود ۹٫۴ میلی‌متر. کد 6PK1200 یعنی تسمه‌ای با ۶ شیار از نوع PK و طول مؤثر ۱۲۰۰ میلی‌متر. تسمه‌ی دینام و کولر بیشتر خودروهای امروزی از نوع PK است و انواع PJ و PL در لوازم خانگی، ابزار برقی و دستگاه‌های صنعتی دیده می‌شوند.

تسمه‌های تایمینگ (دندانه‌دار)

وقتی دو شفت باید کاملاً هماهنگ بچرخند، مثل میل‌سوپاپ و میل‌لنگ موتور یا محورهای دستگاه CNC و چاپگر، تسمه‌ی تایمینگ لازم است. نوع دندانه با گام (فاصله‌ی دو دندانه) مشخص می‌شود:

• دندانه‌ی ذوزنقه‌ای اینچی: MXL، XL، L، H و XH؛ مثلاً گام L برابر ۹٫۵۲۵ و گام H برابر ۱۲٫۷ میلی‌متر.
• دندانه‌ی ذوزنقه‌ای متریک: T5 و T10 با گام ۵ و ۱۰ میلی‌متر.
• دندانه‌ی گرد (HTD): 3M، 5M، 8M و 14M با گام ۳ تا ۱۴ میلی‌متر؛ قدرت بیشتر و صدای کمتری از دندانه‌ی ذوزنقه‌ای دارند.

کد معمول این تسمه‌ها طول، گام و پهنا را با هم می‌گوید؛ مثلاً 800-8M-30 یعنی طول ۸۰۰ میلی‌متر، گام ۸ میلی‌متر و پهنای ۳۰ میلی‌متر. تسمه‌ی تایمینگ را هرگز با پولی‌ای که گامش متفاوت است نبندید؛ حتی اگر در نگاه اول جا بیفتد، دندانه‌ها زود می‌برند.

تسمه‌های تخت و نوار نقاله

تسمه‌های تخت امروزی معمولاً هسته‌ای از پلی‌آمید یا پلی‌استر دارند و برای دور خیلی بالا و فاصله‌ی زیاد بین پولی‌ها، مثل دوک‌های ریسندگی و ماشین‌های بسته‌بندی، به کار می‌روند. نوار نقاله هم خانواده‌ی خودش را دارد: چند لایه منسوج (معمولاً EP) با روکش لاستیکی که ضخامت و جنس آن بر اساس مواد حمل‌شده (سنگ، شن، مواد غذایی یا داغ) انتخاب می‌شود.

کدام تسمه برای چه کاری؟

نصب، هم‌راستایی و کشش درست

1. تسمه را با اهرم روی پولی نیندازید. فاصله‌ی دو پولی را با جابه‌جا کردن الکتروموتور کم کنید، تسمه را بیندازید و بعد کشش را تنظیم کنید. اهرم کردن، رشته‌های کششی داخل تسمه را می‌برد.
2. هم‌راستایی را کنترل کنید. با خط‌کش بلند یا ابزار لیزری بررسی کنید که هر دو پولی در یک صفحه باشند. ناهم‌راستایی زاویه‌ای برای تسمه‌های V معمولاً نباید از حدود نیم درجه بیشتر شود و تسمه‌های تایمینگ حساس‌ترند.
3. کشش را اندازه بگیرید. یک قاعده‌ی تجربی این است که با فشار دست در وسط دهانه، تسمه حدود ۱۶ میلی‌متر برای هر متر طول دهانه پایین برود. نیروی دقیق را از جدول سازنده یا با کشش‌سنج تعیین کنید؛ تسمه‌ی خیلی سفت، بلبرینگ‌ها و شفت‌ها را زودتر از کار می‌اندازد.
4. بعد از چند ساعت کار، دوباره کشش را تنظیم کنید. تسمه‌ی V نو در ساعات اول در شیار پولی می‌نشیند و کمی شل می‌شود.
5. تسمه‌های یک مجموعه را با هم عوض کنید. در دستگاه‌هایی که چند تسمه‌ی موازی دارند، تسمه‌ی نو کنار تسمه‌ی کهنه بار بیشتری می‌گیرد و زود از بین می‌رود. همه را با هم و از یک سری ساخت تعویض کنید.
6. شیار پولی را هم بازرسی کنید. پولی ساییده تسمه را ته شیار می‌نشاند و باعث لغزش و سایش می‌شود.

علائم خرابی تسمه و علت آن

• جیغ کشیدن هنگام راه‌اندازی: کشش کم، تسمه‌ی براق‌شده یا روغنی شدن تسمه.
• ترک‌های عرضی زیر تسمه: عمر طبیعی، پولی خیلی کوچک یا دمای بالا.
• سایش دیواره‌ها و پهلوها: ناهم‌راستایی یا پولی ساییده.
• چرخیدن تسمه در شیار: ناهم‌راستایی، شیار ساییده یا لرزش.
• متورم و نرم شدن: تماس با روغن یا مواد شیمیایی.
• بریدن دندانه در تسمه‌ی تایمینگ: کشش کم، اضافه‌بار یا پولی با گام نادرست.

هنگام سفارش تسمه چه بگوییم؟

کد چاپ‌شده روی پشت تسمه (مثل B 52، SPB 2240، 6PK1200 یا 800-8M-30)، تعداد تسمه‌ها در مجموعه و نوع دستگاه را اعلام کنید. اگر کد پاک شده، پهنای بالا و ارتفاع مقطع را اندازه بگیرید و طول را با یک متر نواری از روی تسمه بخوانید. کاتالوگ برندهای ContiTech (Continental)، Optibelt، BANDO، DONGIL و SWR را در صفحه‌ی هر برند می‌توانید ببینید. برای سفارش، به دسته‌ی تسمه سر بزنید یا با ما تماس بگیرید.

تسمه‌ی سفت‌شده بار شعاعی زیادی روی بلبرینگ‌های الکتروموتور می‌گذارد؛ برای انتخاب بلبرینگ سمت پولی، مقاله‌ی تفاوت بلبرینگ و رولبرینگ را هم بخوانید.