علت پاره شدن تسمه و خرابی آن: عیب‌یابی ترک، سایش، لغزش و صدای جیغ

تسمه‌ی صنعتی تقریباً هیچ‌وقت «بی‌دلیل» پاره نمی‌شود. وقتی تسمه‌ای زودتر از موعد ترک می‌خورد، سر می‌خورد و جیغ می‌کشد یا پاره می‌شود، علت در بیشتر موارد یکی از این چهار مورد است: کشش نادرست (کم یا زیاد)، ناهم‌راستایی پولی‌ها، پولی ساییده یا نامناسب (شیار خورده، زاویه‌ی شیار نادرست یا قطر کوچک‌تر از حد مجاز) و تسمه‌ی نامناسب (مقطع اشتباه، تعداد کم یا مجموعه‌ای از تسمه‌های ناهم‌طول). راه درست این است که پیش از انداختن تسمه‌ی نو، تسمه‌ی خراب را «بخوانید»، علت را پیدا و برطرف کنید و بعد تسمه‌ی نو را با کشش درست ببندید؛ وگرنه تسمه‌ی نو هم به همان سرنوشت دچار می‌شود.

این مقاله یک راهنمای عیب‌یابی است، با تمرکز بر تسمه‌های V شکل. معرفی انواع تسمه، معنی کدها و اصول کلی نصب را در مقاله‌ی انواع تسمه‌های صنعتی و کاربرد آن‌ها آورده‌ایم. توصیه‌ها و عددهای این‌جا از راهنماهای فنی سازندگان است: کاتالوگ تسمه‌های V کنتیننتال (ContiTech)، راهنمای طراحی تسمه‌های انتقال قدرت BANDO و راهنمای فنی تسمه‌های تایمینگ Optibelt.

پیش از هر کار: ایمنی و آنچه باید یادداشت کنید

BANDO صریح می‌گوید بازرسی و نگهداری تسمه فقط با دستگاهِ کاملاً متوقف و بی‌برق انجام شود. کلید اصلی را قطع و قفل کنید، برچسب هشدار بزنید و مطمئن شوید بار (فن، نوار نقاله یا فلایویل) خودبه‌خود نمی‌چرخد. بعد، پیش از باز کردن تسمه، این‌ها را یادداشت کنید؛ همین یادداشت‌ها نیمی از عیب‌یابی است: کد روی پشت تسمه و تعداد تسمه‌های مجموعه، مدت کارکرد آن، جای آسیب (زیر، پهلوها یا فقط یکی از تسمه‌ها)، آنچه روی پولی‌ها دیده می‌شود (پودر لاستیک، روغن، زنگ) و اینکه صدا کی شنیده می‌شد: هنگام راه‌اندازی، زیر بار یا همیشه.

خواندن تسمه‌ی خراب: هر نشانه چه می‌گوید

سازندگان تسمه در جدول‌های عیب‌یابی، خرابی را از روی «نشانه» دسته‌بندی می‌کنند، چون هر نوع آسیب به علت مشخصی اشاره دارد. شکل زیر شش نشانه‌ی رایج را روی مقطع تسمه‌ی V نشان می‌دهد.

ترک‌های عرضی روی سطح زیر تسمه

ترک‌های موازی روی سطح داخلی یعنی لاستیک بیش از توانش خم شده یا سفت و خسته شده است. BANDO علت‌ها را پولی کوچک‌تر از حد مجاز، گرمای زیاد، لغزش از کشش کم، گرد و غبار یا مواد شیمیایی و هرزگرد پشتی کوچک می‌داند. ترک ریز روی تسمه‌ای که سال‌ها کار کرده پیری طبیعی است؛ اما اگر تسمه‌ی تقریباً نو ترک بخورد، اول قطر پولی کوچک را بسنجید.

پهلوهای براق، سخت یا سوخته

پهلوی براق و شیشه‌ای یا رد سوختگی یعنی تسمه در شیار سر خورده و داغ شده است: کشش ناکافی، پولی خیلی کوچک، راه‌اندازی و توقف ناگهانی، بار بیشتر از توان تسمه‌ها یا روغن و آب روی تسمه. چنین تسمه‌ای حتی با کشش درست هم چسبندگی اولش را پیدا نمی‌کند؛ عوضش کنید.

پهلوهای ساییده و تسمه‌ای که در شیار پایین نشسته

اگر پشت تسمه پایین‌تر از لبه‌ی پولی است یا تسمه به کف شیار رسیده، پهلوها ساییده‌اند. تسمه‌ی V با پهلوهایش نیرو منتقل می‌کند؛ وقتی به کف برسد، دیگر گُوه نمی‌شود و سر می‌خورد. علت‌ها طبق BANDO: گرد و غبار، کشش کم، تعداد کم تسمه، زنگ یا سایش شیار، ناهم‌راستایی و زاویه‌ی شیار نادرست.

برگشتن یا چرخیدن تسمه در شیار

تسمه‌ای که روی پهلو می‌چرخد معمولاً همان‌جا پاره می‌شود. BANDO علت‌ها را ناهم‌راستایی زیاد، شیار ساییده یا با زاویه‌ی نادرست، جسم خارجی، تسمه‌های ناهم‌طول، کشش نادرست و بار ضربه‌ای شدید می‌داند و جدا هشدار می‌دهد که تسمه‌ای که با اهرم روی پولی انداخته شود، ممکن است حین کار برگردد و زود پاره شود.

سایش فقط در یک پهلو

وقتی یک پهلو ساییده و پهلوی دیگر سالم است، تسمه کج وارد شیار می‌شود؛ یعنی پولی‌ها هم‌راستا نیستند. کنتیننتال می‌نویسد پولی‌های ناهم‌راستا سایش پهلو و صدای کار را بیشتر می‌کنند.

پارگی ناگهانی

اگر تسمه بدون ترک و سایش قبلی پاره شده، به بار زیاد، جسم خارجی یا آسیب هنگام نصب شک کنید. کنتیننتال می‌گوید تسمه باید با دست و بدون زور نصب شود و زور زدن به آن آسیب جبران‌ناپذیر می‌زند. Optibelt اضافه می‌کند که آسیب کشیدن تسمه به زور روی لبه‌ی پولی، در طناب‌های کششی اغلب دیده نمی‌شود؛ تسمه سالم به نظر می‌رسد و چند روز بعد پاره می‌شود.

سایش نابرابر در تسمه‌های یک مجموعه

اگر در پولی چندشیاره یکی از تسمه‌ها بالاتر یا پایین‌تر از بقیه می‌نشیند، شل‌تر است و می‌لرزد، یا فقط یکی خراب شده، تسمه‌ها هم‌طول نیستند و بار را یکسان تقسیم نمی‌کنند (بخش مجموعه‌ها).

صدای جیغ و لغزش تسمه

جیغ تسمه در لحظه‌ی روشن شدن موتور یا وقتی بار ناگهان زیاد می‌شود، صدای لغزش است. در جدول BANDO برای «صدای غیرعادی» این علت‌ها آمده است: کشش ناکافی، راه‌اندازی و توقف ناگهانی، تعداد کم تسمه و نوع نامناسب تسمه؛ و برای «سر خوردن شدید»: کشش ناکافی، تعداد کم تسمه، زاویه‌ی تماس کم روی پولی کوچک و روغن یا آب. خلاصه:

• جیغ کوتاه هنگام راه‌اندازی یا زیر بار: اول کشش، بعد روغنی بودن تسمه و پولی، بعد کافی بودن تعداد تسمه‌ها؛
• صدای پیوسته همراه با سایش یک پهلو یا پودر لاستیک کنار پولی: هم‌راستایی پولی‌ها؛
• لرزش و شلاق زدن دهانه: کشش ناکافی، تسمه‌های ناهم‌طول یا فاصله‌ی زیاد دو پولی؛
• صدایی که با شل کردن تسمه از بین نمی‌رود: شاید از بلبرینگ باشد (صدای بلبرینگ و تشخیص خرابی).

به تسمه واکس یا اسپری «ضد سر خوردن» نزنید: BANDO صریحاً می‌گوید شیار و تسمه را رنگ نکنید و واکس نزنید، چون سایش را بیشتر و عمر تسمه را کوتاه می‌کند. علت لغزش را برطرف کنید، نه صدایش را.

پولی‌ها: شیار ساییده، زاویه‌ی نادرست و قطر کوچک

بسیاری از خرابی‌های تکراری از پولی است، نه از تسمه. سه چیز را بررسی کنید.

شیار ساییده یا زنگ‌زده. BANDO می‌گوید پولی ساییده تسمه را زود پاره می‌کند و باید عوض شود، و زنگ و ناصافی را باید پیش از کار برطرف کرد؛ کنتیننتال هم شیار را بدون پلیسه، زنگ و آلودگی می‌خواهد. برای سنجیدن شیار، شابلون شیار پولی (groove gauge) به کار می‌رود؛ کنتیننتال درباره‌ی شابلون خود می‌نویسد با آن در محل می‌شود مقطع تسمه و زاویه‌ی شیار را تعیین کرد و فهمید پولی ساییده است یا نه. اگر بین شابلون و دیواره‌ی شیار نور دیده شود، دیواره گود شده است.

شیار نامناسب برای مقطع. هر مقطع شیار خودش را دارد و زاویه‌ی شیار با قطر پولی تغییر می‌کند. در جدول شیار BANDO برای مقطع A زاویه در قطر گام ۷۱ تا ۱۰۰ میلی‌متر ۳۴ درجه، در ۱۰۱ تا ۱۲۵ میلی‌متر ۳۶ درجه و از ۱۲۶ به بالا ۳۸ درجه است؛ برای B همین زاویه‌ها برای ۱۲۵ تا ۱۶۰، ۱۶۱ تا ۲۰۰ و بیش از ۲۰۰ میلی‌متر. BANDO زاویه‌ی شیار نادرست را علت برگشتن تسمه و سایش پهلو می‌داند و چاره را تعویض پولی می‌گوید. تسمه‌ی SPB روی پولی B (یا برعکس) هم همین مشکل را می‌سازد؛ تفاوت مقطع‌ها را در جدول ابعاد تسمه V شکل ببینید.

پولی کوچک‌تر از حد مجاز. روی پولی کوچک، تسمه بیش از حد خم می‌شود، داغ می‌کند و زیرش ترک می‌خورد. طبق کاتالوگ کنتیننتال کمترین قطر پولی برای مقطع A ۷۱، برای B ۱۱۲، برای SPA ۹۰ و برای SPB ۱۴۰ میلی‌متر است. اگر پولی بزرگ‌تر جا نمی‌شود، BANDO تسمه‌ای را پیشنهاد می‌کند که برای پولی کوچک ساخته شده، مثل تسمه‌ی دندانه‌دار (کاگ). برای هرزگرد هم BANDO قطر هرزگرد داخلی را دست‌کم برابر پولی کوچک و هرزگرد بیرونی (پشتی) را دست‌کم ۱٫۳ برابر آن می‌خواهد و بهترین جای هرزگرد را داخل و روی سمت شل تسمه می‌داند.

کشش تسمه: کم، زیاد، و دوباره پس از آب‌بندی

به گفته‌ی کنتیننتال، با کشش کم توان لازم منتقل نمی‌شود و کشش زیاد بار تسمه را بالا می‌برد و عمرش را کوتاه می‌کند. BANDO اضافه می‌کند کشش زیاد بلبرینگ‌ها را خراب می‌کند و کشش کم باعث لغزش، داغ شدن و کاهش دوام تسمه می‌شود. اگر بلبرینگ سمت پولی مدام داغ می‌کند یا زود خراب می‌شود، کشش تسمه را بسنجید (علت داغ کردن بلبرینگ).

روش خیز وسط دهانه

در وسط دهانه‌ی آزاد نیرویی عمود بر تسمه وارد می‌کنید و فرورفتگی آن را می‌سنجید. BANDO فرورفتگی را ۰٫۰۱۶ برابر طول دهانه می‌گیرد، یعنی ۱۶ میلی‌متر برای هر متر، و نیرویی را که باید این فرورفتگی را بسازد از توان، سرعت، تعداد و نوع تسمه حساب می‌کند. این نیرو ثابت نیست: برای تسمه‌ی نو ۱٫۵ برابر مقدار پایه، در اولین تنظیم دوباره ۱٫۳ برابر و از دومین تنظیم به بعد ۱٫۰ برابر آن است (برای چند خانواده، مثل V-Belt Power Scrum و Rib-Ace، از بار دوم هم ۱٫۳). یعنی تسمه‌ی نو را عمداً سفت‌تر می‌بندند، چون در ساعت‌های اول جا می‌افتد. نیروی دقیق را از جدول یا نرم‌افزار سازنده‌ی همان تسمه بخوانید و با کشش‌سنج بسنجید، نه با فشار انگشت.

روش فرکانس

روش دقیق‌تر، سنجیدن فرکانس ارتعاش دهانه است: دهانه را مثل سیم ساز تکان می‌دهید و دستگاه فرکانس طبیعی آن را می‌خواند، که به کشش، جرم واحد طول تسمه و طول دهانه بستگی دارد. Optibelt در راهنمای تسمه‌های تایمینگ می‌نویسد تنظیم کشش با فشار انگشت مناسب نیست و بهتر است با اندازه‌گیری فرکانس انجام شود. کنتیننتال کشش‌سنج‌های الکترونیکی VSM را برای تسمه‌های V، آجدار و تایمینگ دارد، و برنامه‌ی TENSION2GO را که فرکانس را با میکروفن گوشی می‌گیرد.

تنظیم دوباره پس از آب‌بندی

تسمه‌ی V نو در شیار جا می‌افتد و کمی شل می‌شود. کنتیننتال می‌گوید پس از آب‌بندی کوتاه، حدود ۲۰ دقیقه کار، کشش را بسنجید و در صورت نیاز دوباره سفت کنید. بسیاری از تسمه‌هایی که «بعد از یک هفته سر خوردند» فقط همین مرحله را از دست داده‌اند. تسمه‌ی تایمینگ فرق دارد: Optibelt می‌گوید اگر با کشش درست بسته شود، بازرسی بعدی لازم ندارد. برای دستگاه‌های فصلی، BANDO توصیه می‌کند در فصل بیکاری تسمه را شل کنید و هنگام راه‌اندازی، پولی‌ها را از نظر زنگ ببینید، کشش را تنظیم و تسمه را آب‌بندی کنید.

هم‌راستایی پولی‌ها

ناهم‌راستایی دو شکل دارد: زاویه‌ای، وقتی شفت‌ها موازی نیستند یا پولی روی شفت کج است، و موازی، وقتی شفت‌ها موازی‌اند اما شیار دو پولی در یک صفحه نیست. نتیجه‌ی هر دو سایش یک پهلو، صدا و در حالت شدید برگشتن یا افتادن تسمه است.

حدی که BANDO برای تسمه‌ی V و تسمه‌ی تخت می‌دهد، جمع زاویه‌ی انحراف دو پولی است: حداکثر ۲۰ دقیقه‌ی قوسی، یعنی یک‌سوم درجه. Optibelt حد تسمه‌ی تایمینگ را با پهنای آن تعیین می‌کند:

برای جابه‌جایی موازی، این راهنماها عدد جداگانه‌ای نمی‌دهند؛ هدف این است که شیارها دقیقاً در یک صفحه باشند. خط‌کش بلند صاف یا نخ کشیده را روی پیشانی دو پولی بگذارید؛ باید در چهار نقطه به آن‌ها بچسبد (اگر پهنای دو پولی فرق دارد، اختلاف را حساب کنید). ابزار لیزری سازندگان، مثل نشانگر لیزری Optibelt، این کار را سریع‌تر می‌کند. بعد از سفت کردن پیچ‌های پایه‌ی موتور دوباره بسنجید؛ سفت کردن پیچ‌ها اغلب موتور را کمی می‌چرخاند.

تسمه‌های یک مجموعه: همه را با هم عوض کنید

در پولی چندشیاره، تسمه‌ها باید هم‌طول باشند تا بار یکسان بگیرند. کنتیننتال برای نمونه‌ی XPA 2500 می‌نویسد رواداری طول هر تسمه‌ی تکی طبق DIN 7753 مثبت و منفی ۲۵ میلی‌متر است، اما رواداری یک مجموعه ۶ میلی‌متر؛ تسمه‌های هم‌طول خود کنتیننتال با نشان L=L رواداری ۶ میلی‌متری در اطراف همان طول اسمی دارند. یعنی دو تسمه با یک کد، اگر از یک مجموعه نباشند، می‌توانند چند سانتی‌متر اختلاف طول داشته باشند.

قاعده‌ی سازندگان روشن است. کنتیننتال: اگر در دستگاه چندشیاره یک تسمه خراب شد، همیشه یک مجموعه‌ی کامل نو ببندید. BANDO: همه را عوض کنید و تسمه‌های کهنه را یدکی نگه دارید، چون تسمه‌ی نو و کهنه طول و کشیدگی متفاوتی دارند؛ هنگام سفارش هم «مجموعه‌ی هم‌طول» بخواهید. Optibelt هم تسمه‌های تایمینگی را که جفت کار می‌کنند، فقط به‌صورت مجموعه عرضه می‌کند تا از یک آستین تولید شوند. تسمه‌های یک مجموعه را از یک برند و یک سری بخرید.

گرما، روغن، گرد و غبار و انبارداری

گرما: هر تسمه محدوده‌ی دمای کار خود را دارد؛ کنتیننتال محدوده‌ی تسمه‌ی کلاسیک روکش‌دار CONTI-V را ۵۵- تا ۷۰+ درجه‌ی سانتی‌گراد می‌دهد و برای بعضی سری‌های دیگر تا ۸۰+ یا ۹۰+ درجه. تسمه‌ای که کنار کوره یا موتور داغ کار می‌کند، باید از سری مقاوم به گرما باشد. BANDO می‌گوید حفاظ تسمه لازم است، اما محفظه‌ی کاملاً بسته جلوی دفع گرما را می‌گیرد و عمر تسمه را کم می‌کند؛ حفاظ باید تهویه داشته باشد.

روغن و آب: طبق BANDO روغن روی تسمه لغزش را زیاد می‌کند و گرمای لغزش عمر تسمه را کوتاه می‌کند. بیشتر تسمه‌های V فقط «تا حدی» در برابر روغن مقاوم‌اند. منشأ نشت، مثلاً کاسه‌نمد گیربکس، را برطرف کنید (نکات افزایش عمر کاسه‌نمد) و تسمه و پولی را تمیز کنید. تسمه‌ای که روغن خورده و متورم یا نرم شده، باید عوض شود.

گرد و غبار: در جدول BANDO هم علت ترک زیر تسمه است و هم علت سایش پهلو؛ چاره‌اش حفاظ است.

انبارداری: طبق Optibelt، تسمه در انبار خشک و بی‌گرد و غبار، دور از مواد شیمیایی و روان‌کارها، در دمای ۱۵+ تا ۲۵+ درجه، دور از نور خورشید و دست‌کم یک متر دور از منبع گرما، تا شش سال کیفیتش را حفظ می‌کند؛ تسمه‌ای که در سرما سفت شده، پیش از نصب باید به حدود ۲۰ درجه برسد. BANDO هم می‌گوید تسمه‌ها را روی زمین نگذارید، روی هم انبار نکنید و تا نزنید؛ بهتر است آویزان شوند.

جدول عیب‌یابی تسمه‌ی V: نشانه، علت، چاره

سفارش تسمه‌ی جایگزین با کد روی تسمه

وقتی علت برطرف شد، تسمه‌ی نو را با همان مشخصات قبلی سفارش دهید، مگر عیب‌یابی نشان داده باشد نوع یا تعداد تسمه برای بار کافی نبوده است:

1. کد روی پشت تسمه را کامل بخوانید، مثلاً B 52، SPB 2240 یا XPA 1250. حرف‌ها مقطع را می‌گویند و عدد طول را؛ اینکه کدام طول است، در جدول ابعاد تسمه V شکل آمده است.
2. تعداد تسمه‌های مجموعه را بگویید و مجموعه‌ی هم‌طول بخواهید.
3. اگر کد پاک شده، پهنای بالا و ارتفاع مقطع را با کولیس بسنجید (پهنای بالا به‌تنهایی A را از SPA جدا نمی‌کند) و طول را اندازه بگیرید؛ شیار پولی را هم با شابلون بسنجید.
4. نوع دستگاه، قطر دو پولی و دور موتور را هم بگویید تا در صورت نیاز تسمه‌ی مناسب‌تری پیشنهاد شود.

تسمه‌های V شکل در دسته‌ی تسمه V شکل هستند، هرکدام با ابعاد و کمترین قطر پولی؛ از جمله تسمه V شکل کنتیننتال، تسمه V شکل Optibelt و تسمه V شکل BANDO. همه‌ی تسمه‌ها در دسته‌ی تسمه و کاتالوگ سازندگان در کتابخانه‌ی کاتالوگ‌ها است.

برای استعلام و سفارش، کد تسمه‌ی قبلی و تعداد تسمه‌های مجموعه را تلفنی یا در واتس‌اپ برای ما بفرستید؛ اگر کد خوانا نیست، عکس تسمه و اندازه‌هایی که گرفته‌اید کافی است. راه‌های تماس در صفحه‌ی ارتباط با ما است.