گریس خوراکی (Food grade) گریسی است که سازمان NSF آن را در ردهی H1 ثبت کرده است: روانکاری برای ماشینهای صنایع غذایی که ممکن است گاه‌به‌گاه و ناخواسته با غذا تماس پیدا کند. نام «خوراکی» به این معنا نیست که این گریس خوردنی است یا می‌شود آن را روی غذا مالید؛ یعنی اگر قطره‌ای از آن ناخواسته به محصول برسد، با شرایط ثبت H1 مجاز است. در سایت سه گریس خوراکی SKF با ثبت NSF H1 هست، LGFG 2، LGFQ 2 و LGED 2، که مشخصات هرکدام را پایین‌تر در یک جدول آورده‌ایم.
در این مقاله توضیح داده‌ایم رده‌های H1، H2 و 3H چه فرقی دارند، استاندارد ISO 21469 درباره‌ی چیست، گریس خوراکی از چه ساخته می‌شود، کجا به کار می‌رود، چطور انتخابش کنید و چطور مطمئن شوید گریسی که می‌خرید واقعاً H1 است.
گریس خوراکی چیست؟ رده‌های H1، H2 و 3H
معیار جهانی روانکارهای صنایع غذایی، ثبت در فهرست ترکیبات غیرغذایی NSF است. NSF فرمول هر روانکار را بررسی میکند و آن را در یکی از رده‌ها ثبت میکند. سه رده‌ای که برای گریس و روغن مهم‌اند:
- H1: تماس اتفاقی با غذا. روانکاری که برای ماشین‌ها و قطعات در محل فرآوری غذا ساخته شده و در جایی به کار می‌رود که تماس اتفاقی و فنی‌ناگزیر با غذا را نمیشود کاملاً حذف کرد. «گریس خوراکی» یا «فود گرید» در عمل یعنی همین رده.
- H2: بدون تماس با غذا. روانکاری برای ماشینهای کارخانهی غذایی در جاهایی که هیچ امکانی برای تماس با غذا نیست؛ مثلاً قطعاتی که زیر محفظه‌ی بسته یا دور از خط تولیدند. گریس H2 گریس خوراکی نیست.
- 3H: تماس مستقیم. روغن‌های جداکننده (release agent) که عمداً روی سطحی که غذا با آن تماس دارد مالیده می‌شوند تا غذا نچسبد؛ مثل سینی و قالب نان، تیغه‌ی برش یا سطح گریل. این‌ها روانکار ماشین نیستند و گریس بلبرینگ در این رده ثبت نمیشود.
کاتالوگ گریس بهران، که در کتابخانه‌ی کاتالوگ‌ها هست، همین را ساده گفته است: روانکار H1 جایی به کار می‌رود که تماس گاه‌به‌گاه و فنی‌ناگزیر با مواد غذایی را نمیشود از بین برد، و روانکار H2 برای استفاده‌ی عمومی در صنایع غذایی در جاهایی است که تماسی با غذا پیش نمی‌آید. کاتالوگ FUCHS هم روانکار H1 را «قابل قبول برای تماس اتفاقی با غذا، برای استفاده در محل فرآوری غذا و اطراف آن» توصیف میکند.
نکته‌ی مهم: H1 یعنی «مجاز در صورت تماس اتفاقی»، نه «مجاز برای تماس همیشگی». گریس خوراکی را هم باید به مقدار لازم زد و نگذاشت روی محصول بریزد؛ ثبت H1 تنها برای وقتی است که با وجود همه‌ی مراقبت‌ها، مقدار کمی از آن به غذا می‌رسد.
استاندارد ISO 21469: بهداشت ساخت روانکار
ثبت H1 درباره‌ی فرمول روانکار است: این‌که مواد آن برای تماس اتفاقی با غذا پذیرفته‌اند. استاندارد ISO 21469 یک قدم جلوتر می‌رود و الزامات بهداشتی فرمول‌بندی، ساخت، استفاده و جابهجایی روانکارهایی را تعیین میکند که ممکن است به‌طور اتفاقی با محصول تماس داشته باشند؛ یعنی کارخانهی سازنده‌ی گریس باید نشان دهد که در خط تولید، انبار و بسته‌بندی آن، روانکار آلوده نمیشود. این استاندارد برای صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و خوراک دام به کار می‌رود.
کاتالوگ Klüber هم همین را می‌گوید: روانکارهای H1 این شرکت در فرایندی با الزامات بهداشتی سخت ساخته می‌شوند که تقریباً همه از استاندارد NSF ISO 21469 پیروی می‌کنند، و برای ساخت دارو توصیه میکند فقط روانکار H1 به کار رود تا جای اشتباه گرفتن روانکارها نماند.
پس دو گواهی مکمل هم‌اند: H1 می‌گوید چه چیزی در قوطی است، ISO 21469 می‌گوید آن قوطی چطور پر شده است. SKF برای LGFG 2 هر دو را اعلام میکند.
چرا گریس معمولی نزدیک غذا مجاز نیست؟
گریس صنعتی معمولی برای عمر بلبرینگ ساخته شده، نه برای تماس با غذا. روغن پایه‌ی آن روغن معدنی صنعتی است و افزودنی‌هایش، مثل افزودنی‌های فشار زیاد (EP)، ضدسایش و ضدزنگ، برای تماس با غذا بررسی و ثبت نشده‌اند. اگر چنین گریسی از بلبرینگ نوار نقاله یا محور میکسر روی محصول بچکد، آن محصول آلوده است و در بسیاری از کارخانه‌ها باید کنار گذاشته شود.
به همین دلیل سیستم‌های ایمنی غذایی کارخانه‌ها، مثل HACCP، روانکار را هم یکی از خطرهای آلودگی می‌دانند و برای هر نقطه‌ی روانکاری تعیین می‌کنند که H1 لازم دارد یا H2 کافی است. کاتالوگ Klüber هم پس از ثبت H1، تحلیل خطر جداگانه مثل HACCP را توصیه میکند.
یک خطای رایج این است که گریسی را به خاطر رنگ سفید یا بی‌بو بودن «خوراکی» بدانند. رنگ و بو هیچ‌کدام معیار نیستند: LGFG 2 که H1 است قهوهای است، و گریس سفید زیادی هست که هیچ ثبتی ندارد. نوع صابون هم معیار نیست؛ گریس پایه لیتیوم، مثل گریسهای لیتیومی شل، گریس عمومی صنعتی است و تا سازنده ثبت H1 را برای همان محصول اعلام نکرده باشد، خوراکی حساب نمیشود.
گریس خوراکی از چه ساخته می‌شود؟ غلیظ‌کننده و روغن پایه
هر گریس از روغن پایه، غلیظ‌کننده و افزودنی ساخته می‌شود (در مقاله‌ی انتخاب گریس توضیح داده‌ایم). در گریس خوراکی هر سه باید از موادی باشند که برای ثبت H1 پذیرفته‌اند. آنچه کاتالوگ سازندگان نشان می‌دهد:
- روغن پایه: روغن معدنی سفید (white mineral oil، روغن معدنی بسیار پالایش‌شده)، روغن سنتتیک PAO (پلی‌آلفااولفین)، یا برای دمای خیلی بالا روغن فلوئوره‌ی PFPE. کاتالوگ بهران می‌گوید روانکارهای H1 اغلب روغن پایه‌ی PAO یا روغن سفید دارویی دارند. در SKF، LGFG 2 روغن معدنی سفید، LGFQ 2 روغن PAO و معدنی سفید و LGED 2 روغن PFPE دارد.
- غلیظ‌کننده: کاتالوگ بهران صابون آلومینیوم کمپلکس را رایج‌ترین می‌داند. در جدول گریسهای صنایع غذایی Klüber آلومینیوم کمپلکس، کلسیم کمپلکس، پلی‌اوره و PTFE دیده می‌شود. دو گریس خوراکی همهمنظوره و بار سنگین SKF غلیظ‌کننده‌ی کلسیم سولفونات کمپلکس دارند، که مقاومت در برابر آب و محافظت در برابر زنگ‌زدگی را بالا می‌برد، و گریس دمای بالای آن PTFE (تفلون) دارد.
- افزودنی‌ها: آن‌ها هم باید برای H1 پذیرفته باشند. برای همین گریس خوراکی با همان کارایی گریس صنعتی ساختن کار ساده‌ای نیست و فرمول هر سازنده با دیگری فرق دارد.
گریس‌ها را در سایت بر پایه‌ی غلیظ‌کننده هم دسته‌بندی کرده‌ایم: گریس پایه کلسیم (که LGFG 2 و LGFQ 2 در آن هستند) و گریس پایه تفلون (که LGED 2 در آن است). اما همه‌ی گریسهای این دو دسته خوراکی نیستند؛ گریسهای خوراکی در دسته‌ی جدای گریس خوراکی هم آمده‌اند.
گریس خوراکی کجا به کار می‌رود؟
هر نقطه‌ی روانکاری که بالای محصول، کنار آن یا در مسیر آن است و ممکن است گریس از آن بچکد، پاشیده شود یا با شست‌وشو به محصول برسد، گریس H1 لازم دارد. نمونه‌هایی که SKF برای سه گریس خوراکی‌اش نام می‌برد:
- بلبرینگ نوار نقاله‌ها، ماشینهای بسته‌بندی و لفاف‌پیچ، ماشینهای پرکن بطری: کاربردهای LGFG 2، گریس همه‌منظوره‌ی خوراکی.
- پرس‌های پلت، آسیاب‌ها، میکسرها و سیستم‌های روانکاری مرکزی: کاربردهای LGFQ 2، برای بار سنگین و آب.
- تجهیزات نانوایی و کوره‌های پخت، صنعت شیشه و پمپ‌های خلأ: کاربردهای LGED 2، برای دمای خیلی بالا.
جز این‌ها، صنایع لبنی، نوشابه و آب‌معدنی، کشتارگاه و فراورده‌های گوشتی، شکلات و شیرینی، روغن نباتی، خوراک دام و ماشینهای دارویی و بسته‌بندی دارو همه نقطه‌هایی دارند که روانکار H1 می‌خواهند. یاتاقان‌ها و بلبرینگ‌های این ماشین‌ها اغلب شست‌وشو با آب و مواد شوینده را هم تحمل می‌کنند، که در انتخاب گریس مهم است (بخش بعد).
بسیاری از کارخانه‌ها برای ساده شدن کار، همه‌ی نقطه‌های روانکاری سالن تولید را با گریس H1 می‌زنند، حتی آن‌هایی که H2 هم کافی بود؛ این‌طور اگر گریس‌پمپی اشتباهی برداشته شود، گریس غیرمجاز به خط نمی‌رسد. این همان توصیه‌ی Klüber برای صنعت دارو است.
انتخاب گریس خوراکی
گریس خوراکی هم اول یک گریس بلبرینگ است و باید با شرایط کار بلبرینگ جور باشد. پرسش‌هایی که در انتخاب باید جواب داد:
- خواسته‌ی سازنده‌ی ماشین: دفترچه‌ی ماشینهای صنایع غذایی معمولاً گریس را با رده (H1)، درجه‌ی NLGI و گاهی نام تجاری مشخص میکند. اگر نام گریسی آمده، همان یا گریسی با همان غلیظ‌کننده و روغن پایه را بخرید؛ دو گریس با صابون متفاوت همیشه با هم سازگار نیستند.
- دمای کار: برای دمای معمولی سالن تولید، گریس‌هایی مثل LGFG 2 با دمای کار منفی ۳۰ تا ۱۴۰ درجه کافی است. برای سردخانه و تونل انجماد، روغن پایه‌ی سنتتیک PAO کمک میکند (LGFQ 2 از منفی ۴۰ درجه). برای کوره و تونل پخت، فقط گریسهای PTFE و PFPE مثل LGED 2 (تا ۲۴۰ درجه) دوام می‌آورند.
- آب و شست‌وشو: خط‌هایی که هر روز با آب گرم و شوینده شسته می‌شوند گریسی می‌خواهند که شسته نشود و جلوی زنگ را بگیرد. در جدول انتخاب گریس SKF، مقاومت LGFG 2 و LGFQ 2 در برابر آب «خیلی مناسب» است و هر دو در آزمون خوردگی Emcor نتیجه‌ی ۰–۰ دارند.
- بار و سرعت: برای بار سنگین و لرزش، مثل پرس پلت و آسیاب، گریسی با روغن پایه‌ی غلیظ‌تر لازم است: ویسکوزیته‌ی روغن پایه‌ی LGFQ 2 در ۴۰ درجه ۳۲۰ سانتی‌استوکس است و LGFG 2 ۱۵۰ سانتی‌استوکس.
- درجه‌ی NLGI: برای بیشتر بلبرینگ‌ها درجه‌ی ۲ مناسب است. برای سیستم‌های روانکاری مرکزی گریس نرم‌تر بهتر پمپ می‌شود؛ SKF درجه‌ی LGFQ 2 را NLGI ۱ تا ۲ می‌دهد و آن را برای همین کار هم توصیه میکند. توضیح درجه‌های NLGI در مقاله‌ی انتخاب گریس هست.
مقدار گریس و فاصله‌ی گریس‌کاری را هم مثل هر گریس دیگری حساب کنید؛ گریس اضافه در ماشین غذایی دو بار ضرر دارد: بلبرینگ را گرم میکند و از کنار کاسه‌نمد بیرون می‌زند و به محصول نزدیک می‌شود. روش حساب کردن مقدار و زمان را در مقاله‌ی گریس‌کاری بلبرینگ آورده‌ایم.
چطور مطمئن شویم گریس واقعاً H1 است؟
نوشتن «Food grade» روی برچسب کافی نیست. سه چیز را بررسی کنید:
- فهرست ثبت NSF: NSF روانکارهای ثبت‌شده را با نام محصول، نام شرکت، رده و شمارهی ثبت در سایت خودش (nsf.org) فهرست میکند. نام دقیق گریس را در آن جستوجو کنید و ببینید ردهی آن H1 است، نه H2. SKF شمارهی ثبت NSF را در صفحه‌ی هر محصول اعلام میکند: LGFG 2 شمارهی ۱۶۴۵۱۳، LGFQ 2 شمارهی ۱۵۳۷۵۹ و LGED 2 شمارهی ۱۵۶۰۱۰.
- برگهی اطلاعات فنی سازنده: در برگهی فنی یا صفحه‌ی محصول سازنده، ثبت NSF H1 و اگر هست گواهی ISO 21469، حلال و کوشر آمده است. ثبت به نام همان محصول است؛ گریس دیگری از همان برند یا همان خانواده ممکن است ثبت نداشته باشد.
- برچسب بسته: روی بسته‌ی گریس خوراکی معمولاً نشان NSF با رده و گاهی شمارهی ثبت چاپ می‌شود. نام روی بسته باید دقیقاً همان نامی باشد که در فهرست NSF هست.
گریس خوراکی را جدا از گریسهای دیگر انبار کنید و گریس‌پمپ و نازل جدا، با برچسب مشخص، برای آن بگذارید. گریس H1 که در گریس‌پمپی با باقی‌مانده‌ی گریس صنعتی پر شود، دیگر H1 نیست. برای تشخیص کالای اصل هم نکته‌های مقاله‌ی تشخیص اصل از تقلبی درباره‌ی بسته‌بندی و برچسب به کار می‌آید.
گریسهای خوراکی SKF در سایت
سه گریس خوراکی SKF با صفحه‌ی جدا در سایت هستند. هر سه را SKF در گروه «صنایع غذایی» جدول انتخاب گریس خود آورده و در صفحه‌ی محصول، ثبت NSF H1 و گواهی حلال و کوشر را اعلام کرده است. اعداد زیر از جدول اطلاعات فنی کاتالوگ گریس SKF (۲۰۲۵) است که در کتابخانه‌ی کاتالوگ‌ها هست:
| LGFG 2 | LGFQ 2 | LGED 2 | |
|---|---|---|---|
| کاربرد | همهمنظوره | بار سنگین، آب و دمای گسترده | دمای خیلی بالا و محیط سخت |
| غلیظ‌کننده | کلسیم سولفونات کمپلکس | کلسیم سولفونات کمپلکس | PTFE (تفلون) |
| روغن پایه | معدنی سفید | سنتتیک PAO و معدنی سفید | سنتتیک PFPE |
| درجه‌ی NLGI | ۲ | ۱ تا ۲ | ۲ |
| دمای کار (درجه‌ی سانتی‌گراد) | منفی ۳۰ تا ۱۴۰ | منفی ۴۰ تا ۱۳۰ | منفی ۳۰ تا ۲۴۰ |
| ویسکوزیته‌ی روغن پایه در ۴۰ درجه (سانتی‌استوکس) | ۱۵۰ | ۳۲۰ | ۴۶۰ |
| نقطه‌ی قطره‌ای (دست‌کم) | ۲۸۰ درجه | ۳۰۰ درجه | ۳۰۰ درجه |
| بار جوش چهارگلوله (دست‌کم) | ۴۰۰۰ نیوتن | ۳۴۰۰ نیوتن | ۸۰۰۰ نیوتن |
| رنگ | قهوهای | قهوهای کم‌رنگ | سفید |
| گواهی‌ها (طبق skf.com) | NSF H1 و ISO 21469، حلال و کوشر | NSF H1، حلال و کوشر | NSF H1، حلال و کوشر |
چند نکته درباره‌ی این سه:
- LGFG 2 گریس خوراکی عمومی است و برای بیشتر بلبرینگ‌های نوار نقاله، بسته‌بندی و پرکن مناسب است. SKF خروج خوب آن از روانکارهای خودکار تک‌نقطه‌ای را هم جزو ویژگی‌هایش آورده است.
- LGFQ 2 برای بار سنگین، لرزش و حرکت نوسانی است و محافظت خوبی در برابر فرورفتگی کاذب (false brinelling) دارد. حد بالای دمای آن در جدول کاتالوگ ۱۳۰ درجه است؛ صفحه‌ی محصول در skf.com عدد ۱۴۰ را می‌دهد. ما عدد کاتالوگ را آورده‌ایم.
- LGED 2 گریس تفلونی است، برای کوره و دمای خیلی بالا. در جدول انتخاب SKF برای حرکت نوسانی و برای محافظت در برابر زنگ‌زدگی «توصیه نمیشود»؛ پس آن را جای گریس عمومی به کار نبرید.
در دسته‌ی گریس خوراکی صفحه‌ی «گریس خوراکی شل کاسیدا» هم هست. نام تجاری Cassida از سال ۲۰۱۰ به FUCHS تعلق دارد و این نام یک خانواده‌ی چندمحصولی است؛ مشخصات یک گریس مشخص از آن را این‌جا نیاورده‌ایم. اگر دفترچه‌ی ماشین شما گریس Cassida خواسته، نام کامل محصول را بفرستید و ثبت H1 همان محصول را در فهرست NSF و برگهی فنی آن ببینید.
سفارش گریس خوراکی
برای سفارش، یکی از این‌ها را بفرستید:
- نام کامل گریس، مثل SKF LGFG 2؛ اگر روی بسته‌ی قبلی کد سفارش SKF هست، همان را بفرستید. در کد سفارش SKF، بسته‌بندی بعد از خط مورب می‌آید؛ مثلاً LGFG 2/1 قوطی ۱ کیلوگرمی و LGFG 2/18 سطل ۱۸ کیلوگرمی است.
- خواسته‌ی سازنده‌ی ماشین، از دفترچه یا پلاک ماشین: ردهی H1، درجه‌ی NLGI، نوع غلیظ‌کننده و روغن پایه و دمای کار. با این‌ها گریس خوراکی مناسب را پیشنهاد می‌کنیم.
- شرایط کار، اگر دفترچه نیست: نوع ماشین، دمای کار، شست‌وشو با آب یا بخار، بار و دور.
گریس‌ها در سایت در بسته‌بندی‌های ۲۵۰ گرم، ۵۰۰ گرم، ۱ کیلوگرم، ۴ کیلوگرم و ۱۸ کیلوگرم آمده‌اند؛ موجودی هر بسته را از کارشناسان ما بپرسید. نام گریس یا عکس برچسب بسته‌ی قبلی را از راه تماس با ما، با تلفن یا واتس‌اپ بفرستید تا موجودی و بسته‌بندی‌های در دسترس را بگوییم. همه‌ی گریس‌ها را در دسته‌ی گریس و کاتالوگ سازندگان را در کتابخانه‌ی کاتالوگ‌ها ببینید.
