یاتاقان نام قطعهای است که محور چرخان را نگه میدارد و به آن اجازه میدهد با کمترین اصطکاک بچرخد. اما در بازار ایران این واژه برای دو قطعهی کاملاً متفاوت به کار میرود: یکی یاتاقان بلبرینگی (واحد بلبرینگی)، یعنی یک بلبرینگ آماده در بدنهی چدنی که با دو یا چهار پیچ به شاسی بسته میشود، مثل UCP205 در کولر، نقاله و ماشینآلات کشاورزی؛ و دیگری یاتاقان لغزشی، یعنی پوسته یا بوشی که محور روی لایهی روغن داخل آن میلغزد، مثل یاتاقان ثابت و متحرک موتور خودرو که «یاتاقان زدن» به خرابی آن گفته میشود.
در این مقاله هر دو را معرفی میکنیم، میگوییم کدام را از کجا بشناسید، کد یاتاقان بلبرینگی را چطور بخوانید و هنگام خرید چه اطلاعاتی لازم است. محرک چرخش از سال ۱۳۸۹ واردکننده و تأمینکنندهی تخصصی یاتاقانهای بلبرینگی، بلبرینگ، رولبرینگ، تسمه و قطعات صنعتی است؛ یاتاقان لغزشی موتور قطعهی خود خودرو یا ماشین است و با شمارهی قطعهی سازندهی همان موتور تهیه میشود.

یاتاقان چیست و چه کاری میکند؟
هر محور چرخان، از محور پروانهی یک کولر آبی تا میللنگ یک موتور، باید در جای خود بماند، بار وزن و کشش تسمه را تحمل کند و در عین حال آزادانه بچرخد. قطعهای که این سه کار را با هم انجام میدهد یاتاقان است. فرق اصلی انواع یاتاقان در این است که حرکت محور نسبت به بدنه چطور ممکن میشود:
- با غلتیدن: میان محور و بدنه ساچمه یا غلتک قرار دارد و به جای سُر خوردن میغلتد. این همان بلبرینگ و رولبرینگ است؛ وقتی بلبرینگ در یک بدنهی آماده با پایه یا فلنج سوار شده باشد، به مجموعهی آن یاتاقان بلبرینگی یا واحد بلبرینگی میگویند.
- با لغزیدن: محور مستقیماً درون یک پوسته یا بوش میچرخد و یک لایهی نازک روغن یا گریس میان آنها فاصله میاندازد. این یاتاقان لغزشی (ژورنال) است؛ بوش برنزی، پوستههای میللنگ و یاتاقانهای بابیتی توربین و کمپرسور از این دستهاند.
یاتاقان غلتشی در دور و بار معمولی اصطکاک راهاندازی کمی دارد، با گریس کار میکند و نصب و تعویضش ساده است؛ یاتاقان لغزشی جای کمتری میگیرد، ضربه را بهتر تحمل میکند و در موتورها و ماشینهای بزرگ با روغن تحت فشار کار میکند. برای همین هر دو کاربرد خودشان را دارند و یکی جایگزین دیگری نمیشود.
یاتاقان بلبرینگی (واحد بلبرینگی): ساختار و انواع
یاتاقان بلبرینگی از سه بخش ساخته میشود: یک بلبرینگ مخصوص که در کد به آن UC میگویند، یک بدنه و روش بستن بلبرینگ روی محور. به گفتهی کاتالوگ واحدهای بلبرینگی NSK، ساختار داخلی این بلبرینگ همان بلبرینگهای سری ۶۲ و ۶۳ است، ولی سطح بیرونی آن و سطح داخلی بدنه کروی است؛ به همین دلیل واحد بلبرینگی خودتنظیم است و کج بودن کم محور یا ناهمواری شاسی را تحمل میکند. در نوع گریسخور، گریسکاری حتی وقتی محور تا ۲ درجه به هر طرف کج باشد ممکن است. بدنه از چدن مرغوب یکپارچه یا ورق فولادی پرسشده ساخته میشود.
بلبرینگ با یکی از سه روش روی محور بسته میشود که همان کاتالوگ برمیشمارد: پیچ قفل (دو پیچ روی رینگ داخلی که روی محور سفت میشوند؛ رایجترین نوع، سری UC)، طوقهی خارج از مرکز (یک حلقه که با چرخاندن روی رینگ داخلی قفل میشود) و سوراخ مخروطی با بوش (سری UK). تفاوت این روشها و جدول ابعادشان را در بلبرینگ یاتاقان Y؛ انواع قفل روی محور آوردهایم.
شکل بدنه، نوع یاتاقان را تعیین میکند:
- یاتاقان ایستاده (UCP): بدنهی پایهدار که با دو پیچ روی سطح افقی بسته میشود؛ پرکاربردترین نوع در کولر، نقاله و فن. فهرست آن در یاتاقان UCP است.
- یاتاقان چهارپیچ (UCF): فلنج مربعی که با چهار پیچ به دیوارهی عمودی بسته میشود؛ یاتاقان UCF.
- یاتاقان دوپیچ (UCFL): فلنج لوزی با دو پیچ، برای جاهای باریک؛ یاتاقان UCFL.
- یاتاقان فلنجی گرد (UCFC): فلنج گرد که در سوراخ بدنهی دستگاه جا میرود و مرکز محور را دقیق نگه میدارد؛ یاتاقان UCFC.
- یاتاقان کشویی (UCT): بدنهای که در ریل میلغزد و برای سفت کردن تسمهی نقاله به کار میرود؛ یاتاقان UCT.
- بلبرینگ یاتاقان (UC): خود بلبرینگ داخل بدنه که جداگانه تعویض میشود؛ بلبرینگ یاتاقان UC.
- یاتاقان دوتکه (SN): بدنهی دوتکه برای بلبرینگ خودتنظیم یا رولبرینگ بشکهای روی بوش، در محورهای سنگین؛ یاتاقان SN.
خواندن کد یاتاقان بلبرینگی؛ مثال UCP205
کد یاتاقان بلبرینگی در برندهای ژاپنی و بیشتر برندهای دیگر یک قاعده دارد و با دانستن آن، از روی کد، شکل بدنه و قطر محور را میفهمید:

- UC: بلبرینگ یاتاقان با سوراخ استوانهای و پیچ قفل.
- P: شکل بدنه؛ ایستاده. به جای آن F (چهارپیچ)، FL (دوپیچ)، FC (فلنجی گرد) یا T (کشویی) میآید.
- 2: سری بلبرینگ؛ ۲ سری سبک و ۳ سری سنگینتر با بلبرینگ بزرگتر و بدنهی قویتر برای همان قطر محور.
- 05: شمارهی سوراخ؛ از 04 به بالا آن را در ۵ ضرب کنید تا قطر محور به میلیمتر به دست آید: 05 یعنی ۲۵، 08 یعنی ۴۰. سه شمارهی کوچکتر استثنا هستند: 01 برای ۱۲، 02 برای ۱۵ و 03 برای ۱۷ میلیمتر.
عددی که با خط تیره بعد از کد میآید محور اینچی را نشان میدهد؛ مثلاً UCP205-100 برای محور یک اینچ است، نه ۲۵ میلیمتر. پسوند D1 در کاتالوگ NSK یعنی نوع گریسخور، و کدی که این پسوند را ندارد نوع بدون نیاز به گریسکاری است. پسوندهای دیگر مثل درپوش گرد یا فولادی را هم از روی یاتاقان قبلی بردارید. صفحهی هر یاتاقان، مثلاً یاتاقان ایستاده UCP205 NSK یا بلبرینگ داخل آن، UC205 NSK، همهی ابعاد، ظرفیت بار و کدهای سفارش را دارد. ابعاد استاندارد همهی بدنهها هم در جدول ابعاد یاتاقان UCP و UCF و UCFL آمده است.
یاتاقان لغزشی: بوش، بابیت و یاتاقان موتور
یاتاقان لغزشی هیچ ساچمه یا غلتکی ندارد. محور درون یک سطح صاف میچرخد و وقتی دور بالا میرود، روغن میان محور و یاتاقان یک لایهی نازک میسازد که بار را تحمل میکند؛ به همین دلیل عمر یاتاقان لغزشی به فشار و تمیزی روغن وابسته است. چند نوع رایج آن:
- یاتاقان ثابت و متحرک موتور: پوستههای نیمدایرهی جدار نازک که پشتشان فولاد و رویشان آلیاژ نرم لغزشی است. یاتاقان ثابت میللنگ را در بلوک موتور نگه میدارد و یاتاقان متحرک (شاتون) میان شاتون و میللنگ است.
- یاتاقان بابیتی: بابیت آلیاژ نرم پایهقلع یا پایهسرب است که روی پوستهی فولادی یا چدنی ریخته میشود؛ در توربین، کمپرسور، پمپ و الکتروموتورهای بزرگ و ماشینهای قدیمی دیده میشود. نرمی بابیت ذرات ریز را در خود فرو میبرد تا محور خط نیندازد.
- بوش برنزی یا خودروغنکار: یک استوانهی سادهی برنزی، پلیمری یا متخلخل آغشته به روغن که در لولاها، اهرمها، موتورهای کوچک و دستگاههای کمدور کار میکند.
«یاتاقان زدن» در خودرو یعنی لایهی لغزشی یاتاقان ثابت یا متحرک ساییده یا ذوب شده و فاصلهی محور و یاتاقان زیاد شده است؛ نتیجهاش صدای کوبش از پایین موتور و افت فشار روغن است. علت معمولاً کمبود یا آلودگی روغن یا گرمای زیاد است. تعمیر آن کار تعمیرگاه موتور است: میللنگ سنجیده و در صورت نیاز تراشیده میشود و یاتاقان در اندازهی استاندارد یا اندازهی تعمیری (آندرسایز) که سازندهی موتور تعیین کرده با شمارهی قطعهی همان موتور تهیه میشود. این قطعه با کد استاندارد بلبرینگ خریده نمیشود و محرک چرخش آن را عرضه نمیکند.
کدام یاتاقان را نیاز دارید؟
وقتی کسی سراغ «یاتاقان» میآید، سه پرسش کوتاه نشان میدهد کدام نوع را میخواهد:
- قطعه بدنهی جدا با پایه یا فلنج و جای پیچ دارد؟ اگر بله، یاتاقان بلبرینگی است و کدی مثل UCP، UCF یا UCFL روی بدنه یا بلبرینگ آن حک شده است.
- داخلش ساچمه دیده میشود یا دور خود میچرخد؟ بلبرینگ یاتاقان رینگ بیرونی و داخلی دارد که جدا از هم میچرخند؛ بوش و پوستهی لغزشی یک تکهی ساده است.
- قطعه داخل موتور یا گیربکس روغنی است؟ پوستههای نیمدایرهی داخل موتور یاتاقان لغزشیاند و شمارهی قطعهی موتور را میخواهند.
برای یاتاقان بلبرینگی، کد کامل را از روی بدنه و بلبرینگ قبلی بخوانید. اگر کد پاک شده، قطر محور، فاصلهی مرکز دو سوراخ پیچ و ارتفاع مرکز محور از کف پایه را بسنجید و با جدول مقایسه کنید؛ این سه عدد بیشتر یاتاقانهای ایستاده را از هم جدا میکند. در یاتاقانهای تعویضی معمولاً فقط بلبرینگ داخل بدنه خراب میشود و بدنه را میتوان نگه داشت، به شرط آنکه نشیمن کروی آن سالم باشد.
یاتاقان کولر آبی و یاتاقان در ماشینآلات
در کولر آبی، محور پروانه روی دو یاتاقان میچرخد و پولی تسمه روی همان محور است. در بسیاری از کولرها این دو یاتاقان، یاتاقان بلبرینگی ایستاده یا دوپیچ هستند و در بعضی مدلهای کوچکتر بوش یا بلبرینگ ساده در یک نگهدارنده. شمارهی یاتاقان از عدد مدل کولر به دست نمیآید و سازندهها آن را برای هر مدل جدا انتخاب میکنند؛ پس کد را از روی یاتاقان قبلی بخوانید. یاتاقانی که در هوای مرطوب کولر کار میکند بیشتر از گرد و آب آسیب میبیند؛ نوع گریسخور را در شروع فصل گریسکاری کنید و وقتی صدا یا لقی داد، بلبرینگ داخل آن را عوض کنید.
در نقالهها، فنهای صنعتی، ماشینآلات کشاورزی، دستگاههای بستهبندی و چوببری هم یاتاقان بلبرینگی رایجترین راه نگه داشتن محور است، چون نصبش به تراشکاری دقیق نشیمن نیاز ندارد و کج بودن کم محور را تحمل میکند. برای محورهای سنگینتر و پرضربه، بدنهی دوتکهی SN با رولبرینگ بشکهای به کار میرود. مقدار و فاصلهی گریسکاری را در گریسکاری بلبرینگ و روش درست پیاده و سوار کردن را در روش نصب و پیاده کردن بلبرینگ آوردهایم.
خرید یاتاقان بلبرینگی و برندها
یاتاقانهای بلبرینگی سایت را در فهرست یاتاقان و برای هر نوع و برند جدا میبینید؛ مثلاً یاتاقان UCP NSK، یاتاقان UCFL NTN یا یاتاقان UCF FYH. کاتالوگ کامل هر سازنده با جدول ابعاد و ظرفیت بار در صفحهی برند آن آمده است. چون ابعاد اصلی یاتاقانهای ایستاده و فلنجی در برندهای مختلف یکسان است، یاتاقان یک برند معمولاً جای یاتاقان برند دیگر با همان کد مینشیند؛ اما پیش از تعویض، ارتفاع مرکز و فاصلهی سوراخها را با جدول سازنده چک کنید.
برای سفارش، کد کامل (با پسوند اینچی یا گریسخور اگر دارد)، تعداد و برند مورد نظر را بفرستید؛ اگر کد پاک شده، سه اندازهای که بالاتر گفتیم کافی است. همهی کالاها اصلاند و برند و کد کامل هر قلم در فاکتور میآید. شمارهها و ساعت پاسخگویی در تماس با ما است.



