تلرانس بلبرینگ روی شفت و نشیمنگاه را سازندهی بلبرینگ تعیین نمیکند؛ سوراخ و قطر خارجی بلبرینگ تلرانس ثابت خودشان را دارند و انطباق (سفتی یا لقی نشستن بلبرینگ) با کلاس تلرانسی که برای شفت و سوراخ محفظه انتخاب میکنید ساخته میشود. قاعدهی اصلی ساده است: رینگی که نسبت به جهت بار میچرخد باید با تداخل (پرسی) بنشیند و رینگ دیگر میتواند لقتر باشد. برای بلبرینگ شیار عمیق روی شفت چرخان با بار معمولی، کاتالوگ NSK شفت k5 یا k6 را برای قطر ۱۸ تا ۱۰۰ میلیمتر و سوراخ محفظهی H7 یا JS7 را پیشنهاد میکند.
در این مقاله جدول انطباق شفت و نشیمنگاه را برای هر نوع بار، عدد تلرانسها را به میکرون و یک مثال کامل با بلبرینگ 6208 آوردهایم. همهی جدولها از کاتالوگ بلبرینگ و رولبرینگ NSK، بخش ۹ (صفحههای A82 تا A85) و جدولهای پیوست ۹ و ۱۰ همان کاتالوگ است.

تلرانس بلبرینگ، انطباق و لقی داخلی: سه چیز جدا
سه اصطلاح در بازار با هم قاطی میشوند و هر کدام چیز دیگری است:
- تلرانس خود بلبرینگ (کلاس دقت): اینکه سوراخ و قطر خارجی بلبرینگ چقدر میتواند از اندازهی اسمی کم باشد. استاندارد ISO کلاسهای نرمال، ۶، ۵، ۴ و ۲ را دارد و کلاس ۲ دقیقترین است (NSK، صفحهی A58). در کلاس نرمال، سوراخ یک بلبرینگ با قطر داخلی ۳۰ تا ۵۰ میلیمتر بین صفر و ۱۲ میکرون کوچکتر از اسمی است؛ این عدد را شما انتخاب نمیکنید.
- انطباق (فیت): اینکه بلبرینگ روی شفت و در محفظه با تداخل بنشیند یا با لقی. این را تلرانس شفت (حروف کوچک مثل k5) و تلرانس سوراخ محفظه (حروف بزرگ مثل H7) تعیین میکند.
- لقی داخلی: فاصلهی ساچمهها با شیار رینگها، که با پسوندهایی مثل C3 مشخص میشود. انطباق پرسی این لقی را کم میکند و به همین دلیل این دو با هم انتخاب میشوند. معنی C3 و پسوندهای دیگر را در بلبرینگ ZZ و 2RS چیست؟ آوردهایم.
کدام رینگ باید سفت بنشیند؟ قاعدهی بار چرخان
NSK در صفحهی A82 توضیح میدهد که اگر رینگ داخلی با تداخل کم روی شفت باشد، زیر بار آرامآرام دور شفت میلغزد. این لغزش را «خزش» مینامد: سطح شفت ساییده میشود، برادهی فلز وارد بلبرینگ میشود و گرما و لرزش بالا میرود. سفت کردن مهرهی کنار بلبرینگ همیشه جلوی آن را نمیگیرد؛ چاره، تداخل کافی برای رینگی است که بار روی آن میچرخد. جدول ۹.۱ همان کاتالوگ سه حالت را جدا میکند:
| حالت بار | نمونه | رینگ داخلی | رینگ بیرونی |
|---|---|---|---|
| بار ثابت، شفت میچرخد (بار چرخان روی رینگ داخلی) | الکتروموتور، پمپ، گیربکس | پرسی | لق |
| بار ثابت، محفظه میچرخد (بار چرخان روی رینگ بیرونی) | چرخ روی محور ثابت، قرقره و فلکهی هرزگرد | لق | پرسی |
| جهت بار نامعلوم (بار نامتعادل یا متغیر) | موتور کششی، یاتاقان اصلی میللنگ | پرسی | پرسی |
رینگی که بار ثابتی را در یک نقطه میگیرد معمولاً به تداخل نیاز ندارد و لق بودن آن نصب و پیاده کردن را سادهتر میکند؛ در یاتاقانهای دوتایی، رینگ بیرونی بلبرینگ آزاد باید بتواند در محفظه جابهجا شود تا انبساط شفت را بگیرد.
جدول تلرانس شفت بلبرینگ (انطباق رینگ داخلی)
جدول زیر خلاصهی جدول ۹.۲ کاتالوگ NSK (صفحهی A84) برای بلبرینگهای با سوراخ استوانهای روی شفت فولادی توپر است. Cr بار دینامیکی پایهی بلبرینگ است که در صفحهی هر کد در سایت آمده؛ «بار سبک» یعنی بار معادل کمتر از ۶ درصد آن.
| حالت بار | بلبرینگ ساچمهای (قطر شفت، mm) | رولبرینگ استوانهای و مخروطی | رولبرینگ بشکهای | تلرانس شفت |
|---|---|---|---|---|
| بار سبک یا متغیر (کمتر از ۰٫۰۶ Cr): لوازم خانگی، پمپ، فن، ماشین ابزار | تا ۱۸ | — | — | js5 |
| ۱۸ تا ۱۰۰ | تا ۴۰ | — | js6 (j6) | |
| ۱۰۰ تا ۲۰۰ | ۴۰ تا ۱۴۰ | — | k6 | |
| — | ۱۴۰ تا ۲۰۰ | — | m6 | |
| بار معمولی (۰٫۰۶ تا ۰٫۱۳ Cr): کاربرد عمومی، الکتروموتور متوسط و بزرگ، توربین، پمپ، گیربکس | تا ۱۸ | — | — | js5 یا js6 |
| ۱۸ تا ۱۰۰ | تا ۴۰ | تا ۴۰ | k5 یا k6 | |
| ۱۰۰ تا ۱۴۰ | ۴۰ تا ۱۰۰ | ۴۰ تا ۶۵ | m5 یا m6 | |
| ۱۴۰ تا ۲۰۰ | ۱۰۰ تا ۱۴۰ | ۶۵ تا ۱۰۰ | m6 | |
| ۲۰۰ تا ۲۸۰ | ۱۴۰ تا ۲۰۰ | ۱۰۰ تا ۱۴۰ | n6 | |
| بار سنگین یا ضربهای (بیش از ۰٫۱۳ Cr): واگن، موتور کششی، ماشین راهسازی، سنگشکن | — | ۵۰ تا ۱۴۰ | ۵۰ تا ۱۰۰ | n6 |
| بار چرخان روی رینگ بیرونی، رینگ داخلی باید روی شفت سُر بخورد: چرخ روی محور ثابت | همهی قطرها | g6 | ||
| بار چرخان روی رینگ بیرونی، لغزش لازم نیست: قرقره، فلکهی هرزگرد | همهی قطرها | h6 | ||
| فقط بار محوری | همهی قطرها | js6 (j6) | ||
NSK در ستون توضیحات همین جدول چند نکته دارد: برای رولبرینگ مخروطی و بلبرینگ تماس زاویهای تکردیفه میتوان k6 و m6 را بهجای k5 و m5 گرفت؛ زیر بار سنگین لقی داخلی بیشتر از نرمال (CN) لازم است؛ و برای بار سنگینتر روی رولبرینگهای بزرگ، ردیفهای p6 و r6 و r7 در جدول کامل آمده است. این جدول فقط برای شفت فولادی توپر است؛ روی شفت توخالی انطباق باید سفتتر باشد.
جدول تلرانس نشیمنگاه بلبرینگ (سوراخ محفظه)
جدول ۹.۴ کاتالوگ NSK (صفحهی A85) برای محفظهی چدنی و فولادی؛ در محفظهی آلومینیومی و آلیاژ سبک، تداخل باید از این جدول سفتتر باشد.
| حالت بار | نمونه | تلرانس سوراخ محفظه | جابهجایی محوری رینگ بیرونی |
|---|---|---|---|
| بار چرخان روی رینگ بیرونی، سنگین یا با محفظهی نازک | توپی چرخ با رولبرینگ، چرخ جرثقیل | P7 | ممکن نیست |
| بار چرخان روی رینگ بیرونی، معمولی یا سنگین | توپی چرخ با بلبرینگ، سرند لرزان | N7 | ممکن نیست |
| بار چرخان روی رینگ بیرونی، سبک یا متغیر | غلتک نوار نقاله، قرقره، فلکهی هرزگرد | M7 | ممکن نیست |
| جهت بار نامعلوم، ضربهی سنگین | موتور کششی | M7 | ممکن نیست |
| جهت بار نامعلوم، معمولی یا سنگین | پمپ، الکتروموتور متوسط و بزرگ | K7 | معمولاً ممکن نیست |
| جهت بار نامعلوم، معمولی یا سبک | پمپ، الکتروموتور متوسط و بزرگ | JS7 (J7) | ممکن |
| بار چرخان روی رینگ داخلی، هر نوع بار | کاربرد عمومی، محفظهی یکپارچه یا دوتکه | H7 | بهراحتی ممکن |
| بار چرخان روی رینگ داخلی، معمولی یا سبک | یاتاقان دوتکه (پیلوبلاک) | H8 | بهراحتی ممکن |
| گرم شدن رینگ داخلی از راه شفت | خشککن کاغذ | G7 | بهراحتی ممکن |
| کمترین صدا لازم است | لوازم برقی خانگی | H6 | بهراحتی ممکن |
محفظهی دوتکه اگر رینگ بیرونی در آن پرسی بنشیند رینگ را بیضی میکند؛ NSK میگوید در این حالت محفظهی یکپارچه انتخاب شود. ابعاد یاتاقانهای دوتکه را در یاتاقان SN و SNL (پیلوبلاک) آوردهایم.
عدد تلرانسها به میکرون: شفت k5 و m5 و سوراخ H7
حرف و عدد تلرانس، با قطر، یک بازهی میکرونی میسازد. جدول زیر از جدول پیوست ۹ کاتالوگ NSK (صفحههای C18 و C19) است، با تلرانس سوراخ خود بلبرینگ در کلاس نرمال (Δdmp) در ستون اول؛ اعداد به میکرون (هزارم میلیمتر):
| قطر شفت (mm) | سوراخ بلبرینگ | h6 | js5 | j5 | k5 | k6 | m5 | m6 | n6 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱۸ تا ۳۰ | 0 / −10 | 0 / −13 | ±4.5 | +5 / −4 | +11 / +2 | +15 / +2 | +17 / +8 | +21 / +8 | +28 / +15 |
| ۳۰ تا ۵۰ | 0 / −12 | 0 / −16 | ±5.5 | +6 / −5 | +13 / +2 | +18 / +2 | +20 / +9 | +25 / +9 | +33 / +17 |
| ۵۰ تا ۸۰ | 0 / −15 | 0 / −19 | ±6.5 | +6 / −7 | +15 / +2 | +21 / +2 | +24 / +11 | +30 / +11 | +39 / +20 |
| ۸۰ تا ۱۲۰ | 0 / −20 | 0 / −22 | ±7.5 | +6 / −9 | +18 / +3 | +25 / +3 | +28 / +13 | +35 / +13 | +45 / +23 |
و تلرانس سوراخ محفظه از جدول پیوست ۱۰ (صفحههای C20 و C21)، با تلرانس قطر خارجی بلبرینگ در کلاس نرمال (ΔDmp):
| قطر سوراخ محفظه (mm) | قطر خارجی بلبرینگ | H7 | J7 | JS7 | K7 | M7 | N7 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱۸ تا ۳۰ | 0 / −9 | +21 / 0 | +12 / −9 | ±10.5 | +6 / −15 | 0 / −21 | −7 / −28 |
| ۳۰ تا ۵۰ | 0 / −11 | +25 / 0 | +14 / −11 | ±12.5 | +7 / −18 | 0 / −25 | −8 / −33 |
| ۵۰ تا ۸۰ | 0 / −13 | +30 / 0 | +18 / −12 | ±15 | +9 / −21 | 0 / −30 | −9 / −39 |
| ۸۰ تا ۱۲۰ | 0 / −15 | +35 / 0 | +22 / −13 | ±17.5 | +10 / −25 | 0 / −35 | −10 / −45 |
مثال: بلبرینگ 6208 روی شفت k5 و در محفظهی H7
بلبرینگ 6208 NSK سوراخ ۴۰ و قطر خارجی ۸۰ میلیمتر دارد. سوراخ آن در کلاس نرمال بین ۴۰٫۰۰۰ و ۳۹٫۹۸۸ میلیمتر است و شفت k5 برای قطر ۴۰ بین ۴۰٫۰۰۲ و ۴۰٫۰۱۳. پس کمترین تداخل ۲ میکرون (بزرگترین سوراخ روی کوچکترین شفت) و بیشترین آن ۲۵ میکرون است: بلبرینگ همیشه پرسی مینشیند. سوراخ محفظهی H7 برای قطر ۸۰ بین ۸۰٫۰۰۰ و ۸۰٫۰۳۰ است و قطر خارجی بلبرینگ بین ۸۰٫۰۰۰ و ۷۹٫۹۸۷؛ پس لقی بین صفر و ۴۳ میکرون است و رینگ بیرونی میتواند در محفظه جابهجا شود. شکل بالای مقاله همین حساب را برای تلرانسهای دیگر هم نشان میدهد.
NSK برای محدود کردن تنش رینگ، بیشترین تداخل را تقریباً ۷ دههزارم قطر شفت توصیه میکند (صفحهی A83)؛ برای شفت ۴۰ میلیمتری حدود ۲۸ میکرون. همان صفحه میگوید سطح سنگخورده هنگام جا زدن کمی صاف میشود و تداخل مؤثر برای سوراخ ۳۰ تا ۱۵۰ میلیمتر حدود ۹۵ درصد تداخل ظاهری است.
انطباق بلبرینگ الکتروموتور
NSK برای بلبرینگ شیار عمیق الکتروموتورها جدول جدایی دارد (جدول ۹.۱۳.۱، صفحهی A90): شفت js5 (j5) برای قطر ۱۰ تا ۱۸، k5 برای ۱۸ تا ۱۰۰ و m5 برای ۱۰۰ تا ۱۶۰ میلیمتر. سوراخ محفظه H6 یا H7 برای رینگ بیرونی که باید جابهجا شود (بلبرینگ آزاد) و JS6 یا JS7 برای رینگی که نباید جابهجا شود. همان جدول لقی داخلی مخصوص موتور (CM) را هم میدهد. انتخاب بلبرینگ موتور را در بلبرینگ الکتروموتور آوردهایم.
بلبرینگ با سوراخ مخروطی و بوش
بلبرینگی که روی بوش آداپتور بسته میشود (پسوند K، مثل رولبرینگ بشکهای در یاتاقان دوتکه) تداخلش را از جلو رفتن روی مخروط میگیرد، نه از تلرانس شفت. برای همین NSK شفت زیر بوش را لقتر میخواهد: h9 با خطای گردی در حد IT5 برای کاربرد عمومی و h10 با IT7 برای شفتهای انتقال قدرت. جا زدن این بلبرینگها و اندازهگیری کم شدن لقی در روش نصب و پیاده کردن بلبرینگ و رولبرینگ بشکهای آمده است.
دما، شفت توخالی و زبری سطح: چه چیزی انطباق را عوض میکند؟
- دما: رینگ داخلی در کار گرمتر از شفت میشود و تداخل کم میشود. NSK کاهش آن را تقریباً 0.0015 × ΔT × d میکرون میدهد (ΔT اختلاف دمای درون بلبرینگ و اطراف، d قطر سوراخ به میلیمتر)؛ برای سوراخ ۴۰ و اختلاف ۳۰ درجه حدود ۲ میکرون. وقتی گرما از راه شفت میآید، مثل خشککن کاغذ، رینگ بیرونی باید در محفظه آزاد باشد (G7). اگر بلبرینگ داغ میکند، علتها را در علت داغ کردن بلبرینگ ببینید.
- بار سنگین: بار شعاعی تداخل رینگ داخلی را کم میکند؛ NSK میگوید وقتی بار از ۲۰ درصد بار استاتیکی پایه (C0r) بیشتر است، تداخل اغلب کم میآید و باید حساب شود.
- شفت توخالی و محفظهی نازک: انطباق سفتتر از جدول لازم دارند؛ و اگر شفت لرزش زیادی دارد، هر دو رینگ باید پرسی باشند.
- دقت و زبری: در جدول ۱۱.۱ کاتالوگ NSK (صفحهی A100)، زبری محل نشستن بلبرینگ روی شفت Ra حداکثر ۰٫۸ میکرون برای بلبرینگهای کوچک و ۱٫۶ برای بزرگ است و در محفظه ۱٫۶ و ۳٫۲. برای صدا و لرزش کم یا بار سنگین، سطح باید سنگ بخورد؛ تراشکاری صاف برای کار معمولی کافی است. شانهی شفت باید عمود بر محور باشد، وگرنه رینگها کج مینشینند و عمر کم میشود.
با شمارهی فنی بلبرینگ و قطر شفت و سوراخ محفظه، بلبرینگ هماندازه را از بلبرینگهای شیار عمیق، رولبرینگهای استوانهای یا رولبرینگهای بشکهای سایت پیدا کنید؛ ابعاد سریهای رایج در جدول ابعاد بلبرینگ سری 6000 و 6200 و 6300 آمده است.



