بلبرینگ قطعهای است که یک محور چرخان را در جای خود نگه میدارد و بار آن را به بدنهی دستگاه میرساند، در حالی که اجازه میدهد محور تقریباً بدون اصطکاک بچرخد. هر بلبرینگ از یک رینگ داخلی، یک رینگ بیرونی، تعدادی جزء غلتان (ساچمه یا غلتک) و یک قفسه ساخته شده است. کار اصلیاش ساده است: به جای اینکه محور روی سطح ثابت بلغزد، ساچمهها یا غلتکها بین دو رینگ میغلتند؛ و اصطکاک غلتشی بسیار کمتر از اصطکاک لغزشی است. نتیجه، گرمای کمتر، مصرف انرژی کمتر و عمر بیشتر دستگاه است.
اگر جزء غلتان ساچمه باشد، به آن بلبرینگ میگویند و اگر غلتک باشد، رولبرینگ؛ اما هر دو در کاتالوگ سازندگان «یاتاقان غلتشی» (Rolling bearing) نام دارند. در این راهنما همهی انواع رایج بلبرینگ و رولبرینگ صنعتی را یکبهیک معرفی کردهایم: هر نوع چه شکلی دارد، چه باری را تحمل میکند، کجا به کار میرود و کدام سریها را دارد. برای هر نوع، مقالهی مفصلتر با جدول ابعاد و فهرست محصولات همان نوع را هم لینک کردهایم.
بلبرینگ چیست و چه کاری انجام میدهد؟
هر جا چیزی میچرخد، از پروانهی پنکه تا غلتک نوار نقاله و شفت گیربکس، دستکم دو بلبرینگ محور را نگه داشتهاند. بلبرینگ سه کار را با هم انجام میدهد:
- محور را در جای خود نگه میدارد: محور را نسبت به بدنه هممرکز و در فاصلهی معین نگه میدارد تا چرخدندهها، پولیها و پروانهها درست کار کنند.
- بار را منتقل میکند: وزن قطعات، کشش تسمه، نیروی چرخدنده یا فشار سیال را از محور به محفظه و شاسی میرساند.
- اصطکاک را کم میکند: با جایگزین کردن لغزش با غلتش، توانی که در یاتاقان به گرما تبدیل میشود بسیار کم میشود.
اجزای یک بلبرینگ هم همیشه همین چهار بخشاند. رینگ داخلی معمولاً روی محور سفت میشود و با آن میچرخد و رینگ بیرونی در محفظه مینشیند. روی هر رینگ یک مسیر غلتش سنگزنی شده است. ساچمهها یا غلتکها بار را بین دو مسیر منتقل میکنند و قفسه آنها را با فاصلهی مساوی از هم نگه میدارد تا به هم نسایند. بسیاری از بلبرینگها یک جفت درپوش فلزی یا آببند لاستیکی هم دارند؛ معنی پسوندهایی مثل ZZ و 2RS را در مقالهی پسوندهای بلبرینگ توضیح دادهایم.
بلبرینگ یا رولبرینگ: ساچمه در برابر غلتک
اولین تقسیمبندی انواع بلبرینگ بر اساس جزء غلتان است. ساچمه با مسیر غلتش در یک نقطه تماس دارد و غلتک در یک خط. تماس نقطهای اصطکاک کمتری دارد و برای دور بالا و بار سبک تا متوسط مناسب است؛ تماس خطی سطح بیشتری را درگیر میکند، پس رولبرینگ در ابعاد یکسان بار بسیار بیشتری میگیرد و زیر بار سفتتر است، اما دور مجازش معمولاً کمتر است. مقایسهی کامل این دو را با مثالهای واقعی در مقالهی تفاوت بلبرینگ و رولبرینگ آوردهایم و اینجا تکرارش نمیکنیم.
غلتکها هم شکلهای مختلف دارند و همین شکل نوع رولبرینگ را تعیین میکند: غلتک استوانهای، مخروطی، بشکهای (کروی)، سوزنی (استوانهی باریک و بلند) و غلتک بلند با برآمدگی کم در رولبرینگ توروئیدال.
بار شعاعی، بار محوری و کجشدن محور
برای شناختن انواع بلبرینگ باید دو جهت بار را بشناسید. بار شعاعی عمود بر محور است، مثل وزن یک غلتک یا کشش تسمه روی پولی. بار محوری در امتداد محور است، مثل فشار پروانهی پمپ یا نیروی محوری چرخدندهی مارپیچ. بیشتر دستگاهها هر دو را با هم دارند (بار ترکیبی). ویژگی سوم، تحمل کجشدن محور است: اینکه اگر شفت زیر بار خم شود یا دو پایه کاملاً همراستا نباشند، بلبرینگ بدون بار اضافه کار کند یا نه. هر نوع بلبرینگ برای ترکیبی از این سه ساخته شده است:

جدول زیر همین را خلاصه کرده است؛ نام هر نوع به مقالهی مفصل آن و ستون آخر به فهرست محصولات همان نوع در سایت لینک شده است:
| نوع | جزء غلتان | بار | کجشدن محور | سریهای رایج | کاربرد رایج | محصولات |
|---|---|---|---|---|---|---|
| شیار عمیق | ساچمه، یک ردیف | شعاعی و محوری متوسط در دو جهت | خیلی کم | 6000، 6200، 6300 | الکتروموتور، پمپ، فن | فهرست |
| تماس زاویهای | ساچمه | ترکیبی؛ محوری در یک جهت (تکردیفه) | خیلی کم | 7200، 7300 | پمپ، کمپرسور، اسپیندل | فهرست |
| خودتنظیم ساچمهای | ساچمه، دو ردیف | شعاعی، محوری سبک | زیاد | 1200، 2200 | شفتهای بلند، دستگاه کشاورزی | فهرست |
| کف گرد ساچمهای | ساچمه | فقط محوری | ندارد | 51100، 51200 | محور عمودی، جک، میز گردان | فهرست |
| استوانهای | غلتک استوانهای | شعاعی سنگین | خیلی کم | NU، NJ، N | گیربکس، موتور بزرگ، نورد | فهرست |
| مخروطی | غلتک مخروطی | ترکیبی سنگین؛ محوری در یک جهت | خیلی کم | 30200، 32200 | چرخ خودرو، گیربکس، دیفرانسیل | فهرست |
| بشکهای (کروی) | غلتک بشکهای، دو ردیف | شعاعی خیلی سنگین، محوری در دو جهت | زیاد | 22200، 22300 | سرند، سنگشکن، فن صنعتی | فهرست |
| سوزنی | غلتک سوزنی | شعاعی | خیلی کم | NA، NK، HK | جای تنگ، گیربکس، پمپ هیدرولیک | فهرست |
| کف گرد غلتکی | غلتک استوانهای یا بشکهای | محوری سنگین (نوع بشکهای: همراه با شعاعی) | استوانهای ندارد؛ بشکهای دارد | 81100، 29400 | اکسترودر، جرثقیل، توربین آبی | فهرست |
| توروئیدال CARB | غلتک بلند، یک ردیف | شعاعی سنگین؛ جابهجایی محوری آزاد | دارد | C 22، C 23، C 30 | یاتاقان آزاد کنار رولبرینگ بشکهای | فهرست |
انواع بلبرینگ ساچمهای
بلبرینگ شیار عمیق
رایجترین بلبرینگ دنیا. یک ردیف ساچمه در شیار عمیق دو رینگ میچرخد؛ همین شیار باعث میشود علاوه بر بار شعاعی، بار محوری متوسط را هم در هر دو جهت تحمل کند. کمصداست، دور بالا را تحمل میکند و در نسخههای باز، با درپوش فلزی (ZZ) یا با آببند لاستیکی (2RS) ساخته میشود. الکتروموتورها، پمپها، فنها، گیربکسهای سبک و لوازم خانگی بیشتر همین نوع را دارند. سریهای پرمصرف 6000، 6200 و 6300 هستند؛ مثلاً 6205 قطر داخلی ۲۵، قطر خارجی ۵۲ و پهنای ۱۵ میلیمتر دارد. جدول ابعاد کامل در جدول ابعاد بلبرینگ 6000، 6200 و 6300 است و همهی برندها در دستهی بلبرینگ شیار عمیق؛ مثلاً بلبرینگ شیار عمیق SKF. بلبرینگهای الکتروموتور را جداگانه در مقالهی بلبرینگ الکتروموتور بررسی کردهایم.
بلبرینگ مینیاتوری
همان بلبرینگ شیار عمیق در اندازههای بسیار کوچک، با قطر داخلی کمتر از ۱۰ میلیمتر: سریهای 68، 69، 60 و MR، و نسخههای فلنجدار با پیشوند F. در موتورهای کوچک، ابزارهای دستی برقی، پرینترها، فنهای کوچک و تجهیزات دقیق به کار میرود. جدول و راهنمای کدهایش در جدول ابعاد بلبرینگ مینیاتوری و کاتالوگها در صفحهی کاتالوگ بلبرینگ مینیاتوری است.
بلبرینگ استیل (ضد زنگ)
بلبرینگهای معمولی از فولاد کرومدار بلبرینگ ساخته میشوند که در رطوبت زنگ میزند. در صنایع غذایی، دارویی، شستوشو و محیطهای مرطوب، بلبرینگ از فولاد زنگنزن ساخته میشود؛ SKF اینها را با پیشوند W مینویسد (W 6205). ظرفیت بار فولاد زنگنزن از فولاد بلبرینگ کمتر است، پس جایگزینی را با در نظر گرفتن بار انجام دهید. جزئیات در مقالهی بلبرینگ استیل و محصولات در دستهی بلبرینگ استیل.
بلبرینگ تماس زاویهای
شیار رینگهای این بلبرینگ نسبت به هم جابهجاست، پس ساچمه بار را زیر یک زاویه (زاویهی تماس) منتقل میکند. نتیجه، ظرفیت بالا برای بار ترکیبی است: بار شعاعی به همراه بار محوری زیاد. نوع تکردیفه (سریهای 7200 و 7300) بار محوری را فقط در یک جهت میگیرد و معمولاً جفتی نصب میشود؛ نوع دو ردیفه و نوع چهارنقطهای (QJ) بار محوری را در هر دو جهت میگیرند. حرف بعد از شماره زاویه را میگوید و بین برندها فرق دارد (B در همه ۴۰ درجه است و SKF زاویهی ۲۵ درجه را AC مینویسد، مثل 7205 AC). پمپهای فرآیندی، کمپرسورها، گیربکسها و اسپیندل ماشینابزار از این نوع استفاده میکنند. زاویهها و نصب جفتی در مقالهی بلبرینگ تماس زاویهای آمده است.
بلبرینگ خودتنظیم
دو ردیف ساچمه دارد و مسیر غلتش رینگ بیرونیاش بخشی از یک کره است؛ پس رینگ داخلی با ساچمهها میتواند درون رینگ بیرونی کمی کج شود. برای شفتهای بلندی که زیر بار خم میشوند یا پایههایی که روی سازهی جوشی بسته شده و کاملاً همراستا نیستند مناسب است. SKF کجشدن مجاز را در شرایط کار عادی حدود ۲٫۵ درجه برای سریهای 12 و 22 و حدود ۳ درجه برای سریهای 13 و 23 میدهد. بار شعاعی را میگیرد اما بار محوریاش سبک است. مثال: 1205 و 2205؛ جدول و نسخههای سوراخ مخروطی با بوش در مقالهی بلبرینگ خودتنظیم و محصولات مثلاً در بلبرینگ خودتنظیم FAG.
بلبرینگ کف گرد
بلبرینگ کف گرد ساچمهای به جای دو رینگ هممرکز، دو واشر روبهروی هم دارد: واشر شفت و واشر محفظه، و ساچمهها بین آن دو. فقط بار محوری میگیرد و نباید زیر بار شعاعی کار کند. نوع یکطرفه (سریهای 51100 تا 51400، مثل 51105) بار را در یک جهت و نوع دوطرفه (سری 52200 و بعد از آن) در هر دو جهت میگیرد. در محورهای عمودی، جکها، میزهای گردان و قلاب جرثقیل به کار میرود و برای دور بالا مناسب نیست. جزئیات در مقالهی بلبرینگ کف گرد.
انواع رولبرینگ صنعتی
رولبرینگ استوانهای
غلتکهای استوانهای با مسیر غلتش تماس خطی دارند، پس در ابعاد یکسان بار شعاعی بسیار بیشتری از بلبرینگ شیار عمیق میگیرند و دور نسبتاً بالایی هم دارند. حرفهای اول کد میگویند کدام رینگ لبه دارد: NU و N بار محوری نمیگیرند و اجازه میدهند شفت در اثر انبساط حرارتی در طول جابهجا شود، NJ شفت را در یک جهت و NUP در دو جهت نگه میدارد. سمت محرک الکتروموتورهای تسمهای، گیربکسها، پمپهای بزرگ و نورد جای این نوع است؛ مثلاً NU 2210. کجشدن محور را تقریباً تحمل نمیکند. جدول ابعاد در جدول ابعاد رولبرینگ استوانهای.
رولبرینگ مخروطی
غلتکها و مسیرهای غلتش مخروطیاند و امتداد همهی آنها در یک نقطه روی محور به هم میرسد. برای همین رولبرینگ مخروطی بار شعاعی و بار محوری سنگین را با هم میگیرد، اما بار محوری را در یک جهت؛ پس معمولاً دو عدد روبهروی هم نصب میشوند و لقی بین آنها هنگام نصب تنظیم میشود. جداشدنی است: «کون» (رینگ داخلی با غلتکها و قفسه) و «کاپ» (رینگ بیرونی) جدا فروخته و جدا نصب میشوند. توپی چرخ خودرو، دیفرانسیل، گیربکس و غلتکهای صنعتی کاربردهای رایج آناند. کدهای متریک مثل 30205 و کدهای اینچی به شکل کون/کاپ (LM 11949/10) نوشته میشوند؛ هر دو را در جدول ابعاد رولبرینگ مخروطی توضیح دادهایم.
رولبرینگ بشکهای (کروی)
دو ردیف غلتک بشکهای دارد که روی یک مسیر کروی مشترک در رینگ بیرونی میغلتند؛ پس مانند بلبرینگ خودتنظیم کجشدن محور را تحمل میکند، اما با ظرفیت بار خیلی بیشتر. بار شعاعی بسیار سنگین و بار محوری در هر دو جهت را میگیرد و در برابر ضربه و لرزش مقاوم است. سرندهای ارتعاشی، سنگشکنها، فنهای صنعتی، نوار نقالههای سنگین، آسیاها و ماشینهای کاغذ جای این نوع است؛ سریهای پرمصرف 22200 و 22300 هستند، مثل 22220. کجشدن مجاز به سری و سازنده بستگی دارد و معمولاً حدود ۱ تا ۲٫۵ درجه است. جدول و برندها در مقالهی رولبرینگ بشکهای.
رولبرینگ سوزنی
غلتکهای سوزنی نسبت به قطرشان بلندند، پس رولبرینگ سوزنی با سطح مقطع بسیار کوچک بار شعاعی زیادی میگیرد؛ جایی که فضای بین محور و محفظه کم است. انواع آن: با رینگ داخلی (NA، مثل NA 4905)، بدون رینگ داخلی که خود محور مسیر غلتش است (NK و RNA)، و پوستهای کشیدهشده با رینگ بیرونی نازک (HK و BK، مثل HK 2016). در گیربکسها، پمپهای هیدرولیک، کمپرسورها و چرخدندههای هرزگرد به کار میرود. تفاوت قطر Fw و d و جدول ابعاد در مقالهی رولبرینگ سوزنی؛ محصولات مثلاً در رولبرینگ سوزنی NSK.
رولبرینگ توروئیدال CARB
این نوع را SKF ساخته است: یک ردیف غلتک بلند با کمی برآمدگی، میان دو مسیر گود و بدون لبه. مثل رولبرینگ بشکهای کجشدن محور را تحمل میکند و مثل رولبرینگ استوانهای اجازه میدهد محور در خود رولبرینگ در طول جابهجا شود؛ پس انبساط حرارتی محور بار اضافه نمیسازد. SKF آن را برای یاتاقان آزاد در کنار یک رولبرینگ بشکهای در یاتاقان ثابت پیشنهاد میکند: خشککنهای کاغذسازی، فنها، نوار نقالهها و غلتکها. کدش با C شروع میشود (مثل C 2210)؛ محصولات در دستهی رولبرینگ توروئیدال CARB.
رولبرینگ کف گرد
نسخهی غلتکی بلبرینگ کف گرد، برای بار محوری بسیار سنگین. نوع استوانهای (سریهای 81100 و 81200، مثل 81105) فقط بار محوری در یک جهت میگیرد و سفتی محوری زیادی دارد. نوع بشکهای (سریهای 29200 تا 29400، مثل 29412) علاوه بر بار محوری سنگین، بار شعاعی هم میگیرد و کجشدن محور را تحمل میکند. اکسترودرها، جرثقیلها، توربینهای آبی و همزنهای بزرگ از آن استفاده میکنند. بلبرینگ کف گرد سوزنی (AXK) هم برای جای کمارتفاع ساخته میشود. جزئیات و روانکاری در مقالهی رولبرینگ کف گرد.
یاتاقانها و بلبرینگهای سایز بزرگ
یاتاقان بلبرینگی یک بلبرینگ مخصوص (بلبرینگ یاتاقان UC) است که در یک بدنهی چدنی آمادهی نصب نشسته است: بدنه را با پیچ به شاسی میبندید و محور را از وسط بلبرینگ رد میکنید. رینگ بیرونی بلبرینگ یاتاقان کروی است و در بدنه کمی کج میشود، پس ناهمراستایی اولیهی نصب را جبران میکند. شکلهای رایج: ایستاده UCP، چهار پیچ UCF، دو پیچ UCFL، فلنجی گرد UCFC و کشویی UCT. نوار نقالهها، دستگاههای کشاورزی، فنها و ماشینهای بستهبندی بیشتر همین را دارند. جدول ابعاد در جدول ابعاد یاتاقان UCP، UCF و UCFL و محصولات مثلاً در یاتاقان ایستاده NSK است، مثل UCP205.
بلبرینگ سایز بزرگ نوع جداگانهای نیست؛ همان رولبرینگهای بشکهای، استوانهای و مخروطی و بلبرینگ شیار عمیقاند در قطرهایی که در سنگشکن، نورد، آسیای سیمان و ماشین کاغذ به کار میرود. کد این اندازهها از قطر داخلی ۵۰۰ میلیمتر به بعد با خط مورب نوشته میشود. جدولها و نکتههای حمل و نصبشان در مقالهی بلبرینگ سایز بزرگ صنعتی آمده است.
نوع بلبرینگ را از روی کد بشناسید
کد بلبرینگ نوع آن را هم میگوید. چند قاعدهی کلی که در کاتالوگ همهی سازندگان بزرگ یکی است:
- شروع با 6: شیار عمیق (6205، 6305، 16008).
- شروع با 7: تماس زاویهای تکردیفه (7205).
- چهار رقم با 12، 13، 22 یا 23: خودتنظیم ساچمهای (1205، 2205).
- پنج رقم با 222، 223، 230، 231 یا 240: بشکهای (22205). ارقام را بشمارید: 2220 خودتنظیم ساچمهای است و 22220 بشکهای.
- 302، 303، 320، 322 و 323 در پنج رقم: مخروطی متریک (30205، 32210).
- 511 تا 514: کف گرد ساچمهای؛ 811 و 812: کف گرد استوانهای؛ 292 تا 294: کف گرد بشکهای.
- حرف N در ابتدا: استوانهای (N، NU، NJ، NUP)؛ اما NA و NK سوزنیاند، مثل RNA، HK و BK.
- C و چهار یا پنج رقم: توروئیدال CARB؛ UC و حروف بعد از آن: یاتاقان و بلبرینگ یاتاقان.
دو رقم آخر، از 04 به بعد، ضرب در ۵ قطر داخلی به میلیمتر است؛ 6205، NU 205 و 22205 همه سوراخ ۲۵ میلیمتری دارند. حرفها و عددهای بعد از کد اصلی (آببند، لقی، قفسه) را در راهنمای خواندن کد بلبرینگ و معادل کدها در برندهای مختلف را در مقالهی معادل بلبرینگ ببینید.
کدام نوع بلبرینگ را انتخاب کنیم؟
اگر بلبرینگ قبلی را تعویض میکنید، سادهترین و مطمئنترین راه خرید همان نوع و همان کد است؛ طراح دستگاه نوع را بر اساس بار و دور انتخاب کرده است. اگر دستگاه را تازه طراحی میکنید یا بلبرینگ قبلی زود خراب میشود، این پرسشها نوع را مشخص میکنند:
- بار بیشتر شعاعی است، محوری یا هر دو؟ فقط شعاعی: شیار عمیق، استوانهای یا سوزنی. فقط محوری: کف گرد. ترکیبی: تماس زاویهای، مخروطی یا بشکهای.
- بار چقدر سنگین است؟ بار سبک تا متوسط با ساچمه و بار سنگین و ضربهای با غلتک.
- دور چقدر است؟ برای دور بالا بلبرینگ ساچمهای و رولبرینگ استوانهای مناسبترند؛ کف گردها و بشکهایها دور مجاز کمتری دارند.
- محور کج میشود؟ اگر شفت بلند است یا پایهها همراستا نیستند، خودتنظیم، بشکهای، CARB یا یاتاقان UC.
- فضا محدود است؟ در جای تنگ، رولبرینگ سوزنی یا سریهای نازک.
- محیط کار: رطوبت و مواد خورنده بلبرینگ استیل میخواهد، و گرد و خاک آببند مناسب.
مراحل کامل انتخاب، از لقی داخلی تا روانکاری، در راهنمای کامل انتخاب بلبرینگ آمده است. برای انتخاب برند هم مقایسهی برندهای بلبرینگ و برای شناختن کالای اصل تشخیص بلبرینگ اصل از تقلبی را بخوانید. کاتالوگ سازندگان، با جدول هر نوع، در کتابخانهی کاتالوگها و صفحههای کاتالوگ SKF، کاتالوگ NSK و کاتالوگ NTN است.
نگهداری: عمر بلبرینگ به نصب و روانکاری بستگی دارد
بیشتر بلبرینگها پیش از رسیدن به عمر محاسبهشدهشان از کار میافتند و علتش معمولاً نوع بلبرینگ نیست؛ نصب نادرست، روانکاری ناکافی یا بیش از حد و آلودگی است. اگر بلبرینگی زود خراب میشود، پیش از عوض کردن نوع، این مقالهها را ببینید:
- روش نصب و پیاده کردن بلبرینگ: پرس، حرارت و ابزار درست برای هر نوع.
- گریسکاری بلبرینگ: مقدار و فاصلهی گریسکاری مجدد؛ و برای انتخاب گریس، نکات انتخاب گریس.
- علت داغ کردن بلبرینگ و صدای بلبرینگ و تشخیص خرابی: نشانههایی که پیش از خرابی کامل خبر میدهند.
سفارش بلبرینگ و رولبرینگ
برای سفارش، کد کامل روی بلبرینگ قبلی را بفرستید؛ کد اصلی نوع و ابعاد را میگوید و پسوندها آببندی، لقی و قفسه را. اگر کد پاک شده است، قطر داخلی، قطر خارجی و پهنا را با کولیس اندازه بگیرید، بگویید جزء غلتان ساچمه است یا غلتک و دو طرف بلبرینگ باز است، فلزی یا لاستیکی. برای خرید چند قلم یا تأمین مداوم کارخانه، شرایط تأمین برای کارخانهها را ببینید و برای اینکه بدانید چه چیزهایی قیمت را تعیین میکند، عوامل قیمت بلبرینگ صنعتی را.
کد یا ابعاد را تلفنی یا در واتساپ برای کارشناسان ما بفرستید تا موجودی برندهای مختلف و جایگزین مناسب را اعلام کنیم؛ شمارهها در صفحهی تماس با ما است.



